از «استعفا بدهید» تا «توجه نکنید»؛ دو دلار، دو همتی / حرف‌های این روزهای رییس بانک مرکزی فرار از مسئولیت و بنزین روی آتش خشم مردم است

گروه اقتصادی عبدالناصر همتی در مقام منتقد دولت رئیسی، جهش ارز را نشانه ناتوانی دولت و مستوجب کناررفتن می‌دانست؛ اکنون در مقام رئیس‌کل بانک مرکزی، عبور دلار آزاد از مرز ۲۰۰ هزار تومان را با توصیه به بی‌اعتنایی به «جوسازی‌ها» پاسخ می‌دهد. مسئله فقط تغییر یک موضع سیاسی نیست؛ مسئله، تغییر معیار سنجش مسئولیت با تغییر صندلی است.

به گزارش بولتن نیوز ،حافظه عمومی شاید کوتاه باشد، اما آرشیو رسانه‌ها فراموش نمی‌کند. آذر ۱۴۰۱، عبدالناصر همتی در قامت منتقد دولت سیزدهم، با لحنی صریح ابراهیم رئیسی و دولت او را خطاب قرار داد: اگر معتقدید پیشینیان وضع را خراب کرده‌اند و شما نمی‌توانید آن را درست کنید، «استعفا بدهید و کنار بروید»؛ بگذارید انتخابات دیگری برگزار شود و مردم معطل نمانند. آن روزها دلار آزاد حوالی ۴۰ هزار تومان می‌چرخید و سرعت افزایش قیمت‌ها به‌درستی موضوع اعتراض بود.

حالا صحنه عوض شده است. همتی دیگر منتقد بیرون گود نیست؛ رئیس‌کل بانک مرکزی و یکی از اصلی‌ترین مقام‌های مسئول در قبال سیاست پولی و ارزی کشور است. در اول شهریور ۱۴۰۵، هنگامی که دلار آزاد برای نخستین‌بار از ۲۰۰ هزار تومان عبور کرد، او در حاشیه جلسه هیئت دولت گفت: «صبح تا شب داریم تأمین ارز می‌کنیم؛ سیاست پولی اعمال می‌کنیم؛ به جوسازی‌هایی که درست می‌کنند خیلی توجه نکنید.» چند روز بعد نیز نرخ‌های بالاتر، تا محدوده ۲۰۵ هزار تومان، در بازار گزارش شد.

فاصله این دو قاب فقط فاصله ۴۰ هزار تا بیش از ۲۰۰ هزار تومان نیست؛ فاصله دو منطق سیاسی است. در قاب نخست، افزایش ارز سند ناتوانی مدیران و دلیلی برای مطالبه استعفا بود. در قاب دوم، همان پدیده ــ البته در ابعادی به‌مراتب بزرگ‌تر ــ تا حد «جوسازی» تقلیل می‌یابد و از مردم خواسته می‌شود چندان به آن توجه نکنند.

ممکن است رئیس‌کل بانک مرکزی استدلال کند که نرخ بازار آزاد همه واقعیت اقتصاد نیست؛ ممکن است از جنگ روانی، تحریم، تنش خارجی، محدودیت دسترسی به منابع ارزی یا عملیات سفته‌بازانه سخن بگوید. همه این عوامل می‌توانند واقعی و اثرگذار باشند. اما همین حق توضیح باید برای دولت پیشین نیز به رسمیت شناخته می‌شد. منتقدی که دیروز توضیح درباره تحریم و شرایط خارجی را بهانه فرار از مسئولیت می‌دانست، امروز نمی‌تواند با واژه «جوسازی» صورت‌مسئله را کوچک کند.

پرسش این است: اگر دلار ۴۰ هزار تومانی می‌توانست نشانه ناکارآمدی و دلیل درخواست کناره‌گیری باشد، دلار بالای ۲۰۰ هزار تومان با چه معیاری صرفاً موضوعی برای بی‌اعتنایی به فضاسازی‌هاست؟ اگر «مسئولیت‌پذیری» در سال ۱۴۰۱ به معنای پذیرفتن نتیجه و کناررفتن بود، چرا در سال ۱۴۰۵ به معنای توضیحی کوتاه درباره تأمین ارز و سیاست پولی فروکاسته شده است؟

مردم نرخ ارز را نه در جدال جناح‌ها، بلکه روی برچسب قیمت کالا، اجاره خانه، هزینه درمان و سفره روزانه خود می‌بینند. برای خانواری که قدرت خریدش آب می‌رود، تفاوت چندانی ندارد عامل جهش دلار «بی‌کفایتی»، «تحریم»، «انتظارات تورمی» یا «جوسازی» نامیده شود. آنچه اهمیت دارد، نتیجه سیاست‌گذاری و پاسخ روشن مقام مسئول است: برنامه چیست، زمان‌بندی مهار نوسان کدام است و چه کسی مسئول شکست احتمالی خواهد بود؟

همتیِ ۱۴۰۱ یک اصل درست را، هرچند با زبان تند سیاسی، مطرح می‌کرد: دولتمرد نمی‌تواند همه ناکامی‌ها را به گذشته و عوامل بیرونی حواله دهد. این اصل با تغییر دولت و صندلی نباید منقضی شود. اگر آن مطالبه فقط سلاحی برای روزهای بیرون از قدرت بوده، اکنون بیش از آنکه دولت پیشین را محکوم کند، گوینده‌اش را در برابر آینه قرار می‌دهد.

اقتصاد با عوض‌کردن واژه‌ها آرام نمی‌شود. «جهش ارز» اگر با تغییر صندلی به «جوسازی» تبدیل شود، قیمت‌ها پایین نمی‌آید؛ فقط سرمایه اجتماعی پایین‌تر می‌رود. مسئولیت‌پذیری یعنی یک معیار برای خود و رقیب. وگرنه از «استعفا بدهید» تا «توجه نکنید»، آنچه بیش از ریال سقوط می‌کند، اعتبار سخن سیاست‌گذار است.