گروه بین الملل به قلم علیرضا حسینی – عضو شورای سردبیری بولتننیوز نشست سهجانبه رهبران آمریکا، چین و روسیه در شنژن، در شرایطی مورد توجه قرار گرفته که همزمان گزارشهایی از تلاش اسرائیل برای کشاندن واشنگتن به رویارویی نظامی تازه با ایران منتشر شده و رئیسجمهوری آمریکا نیز بار دیگر از زبان تهدید علیه کشورمان استفاده کرده است.
به گزارش بولتن نیوزکنار هم قرار گرفتن این تحولات، پرسشی اساسی را پیش روی سیاست خارجی ایران قرار میدهد: هنگامی که قدرتهای بزرگ، با وجود اختلافات عمیق، برای مدیریت منافع و رقابتهای خود پشت یک میز مینشینند، ایران چگونه باید از استقلال، امنیت و منافع ملی خود صیانت کند؟
پاسخ این پرسش را نمیتوان صرفاً در مواضع سیاسی چین و روسیه یا تهدیدهای آمریکا جستوجو کرد. جایگاه ایران در معادلات جهانی، بیش از هر چیز، به توان کشور در حفظ بازدارندگی، ابتکار دیپلماتیک، انسجام اجتماعی و تقویت بنیانهای اقتصادی وابسته است.
ایران نباید منتظر بماند تا دیگران درباره منافعش تصمیم بگیرند؛ باید چنان قدرتی در داخل و چنان ابتکاری در خارج ایجاد کند که هیچ معادله پایداری بدون در نظر گرفتن حقوق و منافع مشروع کشورمان شکل نگیرد.
اجلاس شنژن؛ گفتوگوی قدرتها، نه پایان رقابتها
آنچه از مواضع منتشرشده درباره نشست شنژن برمیآید، تأکید رهبران سه کشور بر مسئولیت قدرتهای بزرگ در قبال صلح، امنیت بینالمللی و جلوگیری از گسترش رویاروییهای خطرناک است.
چین بهعنوان میزبان، بر ضرورت همکاری قدرتهای بزرگ تأکید کرده است. روسیه نیز موضوع امنیت جهانی و انرژی را از محورهای مهم گفتوگو معرفی کرده و آمریکا از ظرفیت مذاکرات برای رسیدگی به مسائل راهبردی سخن گفته است.
اما نباید از این مواضع، نتیجهای فراتر از شواهد موجود گرفت.
برگزاری نشست سهجانبه، بهتنهایی به معنای شکلگیری توافقی جامع میان واشنگتن، پکن و مسکو نیست؛ همانگونه که نمیتوان بدون سند ادعا کرد این قدرتها درباره آینده ایران به توافقی پنهانی رسیدهاند.
بااینحال، یک واقعیت روشن است: قدرتهای بزرگ حتی در شرایط رقابت شدید، گفتوگو درباره منافع خود را متوقف نمیکنند.
چین به ثبات تجارت جهانی و امنیت مسیرهای انرژی نیاز دارد. روسیه مسائل امنیتی، اقتصادی و مناسبات خود با غرب را دنبال میکند. آمریکا نیز میکوشد از ظرفیتهای اقتصادی، سیاسی و نظامی خود برای حفظ موقعیت بینالمللیاش استفاده کند.
در چنین وضعیتی، ایران باید روابط خود با هر سه قدرت را بر اساس محاسبه دقیق منافع ملی تنظیم کند.
نه اختلاف چین و روسیه با آمریکا، تضمین دائمی منافع ایران است و نه گفتوگوی آنها با واشنگتن، لزوماً نشانه توافق علیه کشورمان.
سیاست خارجی مستقل، بهجای تکیه بر امید یا نگرانی، باید بر شناخت منافع طرفها، تنوع روابط و قدرت چانهزنی کشور استوار باشد.
خلع سلاح هستهای؛ آزمون مسئولیت قدرتهای بزرگ
یکی از موضوعات مطرحشده در گزارشهای مربوط به اجلاس شنژن، درخواست شی جینپینگ برای حرکت بهسوی جهانی عاری از سلاح هستهای و تأکید بر این اصل است که جنگ هستهای برندهای ندارد و هرگز نباید آغاز شود.
ترامپ نیز بنا بر گزارشهای منتشرشده، از موقعیت ویژه آمریکا، چین و روسیه برای گفتوگو درباره کاهش تسلیحات هستهای سخن گفته است.
این مواضع، اگر به تعهدات عملی تبدیل شوند، میتوانند در مسیر کاهش خطر جنگ هستهای اهمیت داشته باشند؛ اما فاصله میان اعلام حمایت از خلع سلاح و اجرای واقعی آن بسیار زیاد است.
قدرتهایی که بخش عمده زرادخانههای هستهای جهان را در اختیار دارند، مسئولیتی مستقیم در کاهش خطر استفاده از این تسلیحات بر عهده دارند.
ماده ششم پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای نیز بر پیگیری مذاکرات با حسن نیت درباره خلع سلاح هستهای تأکید میکند.
ازاینرو، هر ابتکار جدی در این حوزه باید با تعهدات روشن، اقدامات متقابل و سازوکارهای قابل راستیآزمایی همراه باشد.
برای ایران، موضوع هستهای علاوه بر حقوق و تعهدات بینالمللی، با امنیت تأسیسات و جلوگیری از تکرار حملات نظامی نیز پیوند خورده است.
بیانیه مشترک ایران، چین و روسیه در شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، بر تأثیر حملات و تهدیدهای نظامی بر شرایط اجرای عادی فعالیتهای راستیآزمایی تأکید کرده است.
این موضع باید در کنار تعهدات پادمانی ایران و ضرورت دستیابی به ترتیبات فنی و امنیتی قابل اجرا بررسی شود.
نمیتوان از امنیت هستهای سخن گفت، اما خطر حمله به تأسیسات هستهای و پیامدهای آن برای ایمنی عمومی و همکاریهای نظارتی را نادیده گرفت.
اگر قدرتهای بزرگ واقعاً خواهان کاهش مخاطرات هستهای هستند، سنجش این اراده باید در رفتار عملی آنها و احترام به قواعد حقوق بینالملل امکانپذیر باشد.
تهدید نظامی؛ فشار بر ایران در میانه دیپلماسی
همزمان با گفتوگوهای شنژن، گزارشهایی درباره رایزنی مقامهای اطلاعاتی اسرائیل با مسئولان آمریکایی برای جلب حمایت از عملیات نظامی تازه علیه ایران منتشر شده است.
در برخی گزارشها، از بررسی گزینه حملات هوایی چندروزه سخن گفته شده و در مقابل، اختلاف ارزیابی میان مقامهای آمریکایی درباره ضرورت و پیامدهای چنین اقدامی نیز مطرح شده است.
این گزارشها، هر اندازه مهم باشند، بهخودیخود اثباتکننده اتخاذ تصمیم قطعی برای حمله نیستند.
بااینحال، استفاده از تهدید نظامی در کنار فشار اقتصادی و دیپلماتیک، موضوعی است که نمیتوان آثار آن را بر امنیت و اقتصاد کشور نادیده گرفت.
تهدید مداوم، حتی بدون آغاز عملیات تازه، میتواند فضای سرمایهگذاری، تجارت، حملونقل و انتظارات اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد.
از این منظر، مقابله با فشار خارجی تنها یک مأموریت نظامی نیست.
حفظ آمادگی دفاعی ضروری است؛ اما در کنار آن، استمرار تولید، پایداری زنجیره تأمین، دسترسی مردم به کالاهای اساسی و دارو، ثبات تصمیمات اقتصادی و اعتماد عمومی نیز اهمیت دارد.
کشوری که بتواند در شرایط فشار، چرخ تولید و خدمات ضروری خود را فعال نگه دارد، در عرصه دیپلماسی نیز از قدرت انتخاب بیشتری برخوردار خواهد بود.
تنگه هرمز؛ امنیت انرژی و حق حاکمیت ایران
یکی دیگر از موضوعات مطرحشده در اظهارات منتسب به ترامپ، وجود منافع مشترک واشنگتن و پکن در استمرار جریان انرژی از تنگه هرمز است.
اهمیت این موضوع روشن است. تنگه هرمز یکی از مسیرهای حیاتی انتقال انرژی جهان به شمار میرود و هر تحول امنیتی در آن میتواند بر اقتصاد کشورهای منطقه و مصرفکنندگان بزرگ انرژی تأثیر بگذارد.
اما امنیت پایدار این آبراه را نمیتوان صرفاً از دریچه منافع مصرفکنندگان نفت و گاز بررسی کرد.
ایران بهعنوان یکی از کشورهای ساحلی تنگه هرمز، دارای منافع امنیتی، اقتصادی و حقوقی مستقیم در این منطقه است.
هر بحثی درباره امنیت کشتیرانی، استمرار تجارت انرژی و کاهش مخاطرات منطقهای باید با در نظر گرفتن حقوق و مسئولیتهای کشورهای ساحلی و قواعد حقوق بینالملل انجام شود.
از سوی دیگر، امنیت انرژی نمیتواند از امنیت کشورهای تولیدکننده و زیرساختهای حیاتی آنها جدا باشد.
نمیتوان خواهان جریان باثبات انرژی از منطقه بود، اما نسبت به پیامدهای تهدید نظامی علیه تأسیسات، بنادر و زیرساختهای اقتصادی همان منطقه بیاعتنا ماند.
برای ایران، دیپلماسی فعال منطقهای و گفتوگو با همسایگان میتواند در کنار بازدارندگی دفاعی، به کاهش خطر درگیری و تقویت امنیت پایدار کمک کند.
قدرت ملی فقط در میدان نظامی ساخته نمیشود
تحولات اخیر بار دیگر نشان میدهد که قدرت ملی مجموعهای بههمپیوسته از توان دفاعی، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی است.
نمیتوان از تابآوری کشور سخن گفت، اما نسبت به ناترازیهای مالی، کاهش قدرت خرید مردم، اتلاف منابع عمومی و موانع تولید بیتفاوت بود.
هر واحد تولیدی که به دلیل تصمیمات ناپایدار اداری از ظرفیت واقعی خود فاصله میگیرد، هر سرمایهگذاری مولدی که در پیچوخم مقررات متوقف میشود و هر منبع عمومی که بدون خروجی قابل اندازهگیری هزینه میشود، مسئلهای فراتر از یک ناکارآمدی اقتصادی را پیش روی کشور قرار میدهد.
این مسائل، در مجموع، بر توان کشور برای عبور از فشارهای خارجی اثر میگذارند.
دفاع از ریال، انضباط مالی، کنترل هزینههای غیرضروری، حمایت مؤثر از تولید، تسهیل تجارت قانونی و مقابله با تصمیماتی که منابع را از فعالیت مولد دور میکنند، باید بخشی از برنامه تقویت قدرت ملی باشند.
البته معیار ارزیابی عملکرد مدیران نیز نباید صرفاً کشف تخلف یا برجستهسازی ارقام بزرگ مالی باشد.
باید پرسید منابع در اختیار هر مجموعه چه نتایجی برای مردم داشته است؛ آیا تولید واقعی افزایش یافته، اشتغال پایدار ایجاد شده، کیفیت خدمات بهبود یافته و هزینههای غیرضروری کاهش پیدا کرده است؟
انضباط مالی زمانی به یک دستاورد ملی تبدیل میشود که نتیجه آن در عدالت اجتماعی، کارآمدی خدمات و تقویت قدرت خرید مردم آشکار شود.
تابآوری مردم، مسئولیت مدیران
در شرایط تهدید خارجی، همبستگی اجتماعی یکی از مهمترین پشتوانههای کشور است.
اما این همبستگی را نمیتوان صرفاً با درخواست صبر و تحمل از مردم حفظ کرد.
مردم باید در عملکرد نهادها، نشانههای روشن عدالت، شفافیت، مسئولیتپذیری و تلاش برای حل مشکلات معیشتی را مشاهده کنند.
مدیری که منابع عمومی را در اختیار دارد، باید درباره نتایج تصمیمات خود پاسخگو باشد. دستگاهی که وظیفه تسهیل تولید و تجارت را بر عهده دارد، باید عملکردش را با شاخصهای واقعی و قابل سنجش توضیح دهد.
در حوزه سلامت، تأمین بهموقع دارو و تجهیزات ضروری اهمیت دارد. در حوزه صنعت، استمرار تولید و حفظ اشتغال تعیینکننده است. در حوزه بانکداری، هدایت منابع به فعالیتهای مولد و رعایت انضباط مالی اهمیت دارد.
اینها تنها موضوعات اقتصادی و اجتماعی نیستند؛ اجزای تابآوری کشور محسوب میشوند.
تابآوری ملی نباید به معنای انتقال همه هزینهها به مردم باشد. تابآوری واقعی زمانی شکل میگیرد که مدیران نیز مسئولیت اصلاح ساختارها و کاهش فشار بر زندگی مردم را بپذیرند.
دیپلماسی فعال؛ استقلال به معنای انزوا نیست
نشست شنژن همچنین فرصتی برای بازاندیشی در شیوه بهرهگیری ایران از ظرفیتهای دیپلماتیک فراهم میکند.
کشورمان باید ضمن حفظ استقلال و حقوق خود، از هر امکان واقعی برای جلوگیری از تکرار جنگ، کاهش مخاطرات امنیتی و گسترش همکاریهای اقتصادی استفاده کند.
گفتوگو با کشورهای همسایه، استفاده از ظرفیت میانجیگری عمان، توسعه مسیرهای ترانزیتی، گسترش روابط تجاری و تقویت همکاریهای منطقهای میتواند دامنه انتخابهای ایران را افزایش دهد.
روابط با چین و روسیه نیز باید با معیار منافع متقابل، تعهدات روشن و دستاوردهای واقعی ارزیابی شود.
در مقابل، اختلاف با آمریکا نباید موجب غفلت از اهمیت شناخت دقیق سیاستها و محاسبات واشنگتن شود.
دیپلماسی مقتدر، دیپلماسی منفعل نیست؛ بلکه توانایی استفاده از فرصتها، شناخت محدودیتها و جلوگیری از تحمیل هزینههای غیرضروری بر کشور است.
سخن پایانی؛ ایران باید صاحب ابتکار باشد
نشست شنژن، فارغ از اینکه در نهایت به چه توافقهایی منجر شود، یک واقعیت را یادآوری میکند: قدرتهای بزرگ برای حفظ و گسترش منافع خود مذاکره میکنند و هیچ کشوری نمیتواند مسئولیت تأمین منافع ایران را جایگزین اراده و توان ملی کشورمان کند.
اگر آمریکا، چین و روسیه درباره امنیت جهانی، تسلیحات هستهای و جریان انرژی گفتوگو میکنند، ایران نیز باید با ابتکار دیپلماتیک، توان دفاعی و پشتوانه اقتصادی و اجتماعی، جایگاه خود را در معادلات منطقهای و بینالمللی حفظ کند.
اما این جایگاه تنها در نشستهای سیاسی و مذاکرات خارجی ساخته نمیشود.
در کارخانهای که تولید آن استمرار دارد، در نظام بانکی که منابع را به اقتصاد واقعی هدایت میکند، در گمرکی که تجارت قانونی را گرفتار موانع غیرضروری نمیسازد، در بیمارستانی که خدمات ضروری را به مردم میرساند و در مدیریتی که نسبت به منابع عمومی پاسخگوست نیز قدرت ملی شکل میگیرد.
استقلال سیاسی بدون اقتصاد توانمند آسیبپذیر میشود؛ همانگونه که قدرت اقتصادی بدون امنیت، اعتماد عمومی و انسجام اجتماعی نمیتواند پایدار بماند.
سه قدرت بزرگ حق دارند درباره منافع خود مذاکره کنند؛ اما حقوق و منافع مشروع ایران نباید بدون مشارکت مؤثر کشورمان موضوع تصمیمگیری دیگران قرار گیرد.
ایران مقتدر، ایرانی است که در برابر تهدید خارجی از امنیت و استقلال خود دفاع میکند و در داخل، با انضباط مالی، عدالت اجتماعی، تولید توانمند و مدیریت پاسخگو، از معیشت و اعتماد مردم پاسداری میکند.
آینده کشورمان را نباید پشت میز دیگران جستوجو کرد؛ باید با قدرت ملی، ابتکار دیپلماتیک و خدمت واقعی به مردم ساخت.
شما می توانید مطالب و تصاویر خود را به آدرس زیر ارسال فرمایید.
bultannews@gmail.com