بورس سبز شد، اما نه برای همه؛ رشد شاخص به جیب کدام سهامداران رسید؟

بورس تهران روز دوشنبه چهارم آبان با رشد بیش از ۵۴ هزار واحدی شاخص کل، ظاهری امیدوارکننده پیدا کرد؛ اما پشت این تابلوی سبز، واقعیت دیگری جریان داشت. شاخص هم‌وزن کاهش یافت و تعداد قابل توجهی از شرکت‌ها روز معاملاتی خود را با افت قیمت به پایان رساندند. این اختلاف، پرسشی جدی درباره کیفیت رشد بازار سرمایه ایجاد می‌کند: آیا بورس واقعاً در مسیر بازگشت اعتماد قرار گرفته یا افزایش قیمت سهام چند شرکت بزرگ، تصویری خوش‌بینانه‌تر از وضعیت عمومی بازار به نمایش گذاشته است؟

تابلوی سبز، بازاری با دو چهره

معاملات روز دوشنبه چهارم آبان ۱۴۰۵ با افزایش ۵۴ هزار و ۲۴۱ واحدی شاخص کل بورس تهران به پایان رسید و این شاخص در محدوده ۸ میلیون و ۶۹ هزار واحد قرار گرفت.

این رشد معادل حدود ۰٫۶۸ درصد بود؛ اتفاقی که پس از فشار فروش روزهای گذشته، می‌تواند نشانه‌ای امیدوارکننده برای فعالان بازار باشد.

اما در همان روز، شاخص هم‌وزن حدود ۰٫۱۸ درصد کاهش یافت.

این تفاوت از آن جهت اهمیت دارد که شاخص کل بیشتر تحت تأثیر ارزش بازار شرکت‌های بزرگ قرار می‌گیرد، درحالی‌که شاخص هم‌وزن تصویری متوازن‌تر از تغییرات قیمت سهام شرکت‌های مختلف ارائه می‌دهد.

بنابراین رشد شاخص کل الزاماً به معنای افزایش قیمت سهام در سراسر بازار نیست.

بورس امروز سبز شد، اما همه سهامداران به یک اندازه از این رشد بهره‌مند نشدند.

وقتی چند شرکت بزرگ مسیر شاخص را تغییر می‌دهند

بازار سرمایه ایران مجموعه‌ای از شرکت‌های بزرگ صنعتی، پالایشی، پتروشیمی، معدنی، بانکی و صدها شرکت کوچک و متوسط است.

طبیعی است که افزایش قیمت سهام یک شرکت بزرگ، اثر بیشتری بر شاخص کل داشته باشد.

این ویژگی، بخشی از ساختار محاسباتی شاخص است و به‌خودی‌خود نشانه تخلف یا دستکاری بازار محسوب نمی‌شود.

اما مشکل زمانی ایجاد می‌شود که رشد شاخص کل به‌عنوان نشانه بهبود عمومی وضعیت بورس معرفی شود، درحالی‌که بسیاری از سهامداران چنین بهبودی را در دارایی خود مشاهده نمی‌کنند.

برای سهامداری که بخش عمده سرمایه‌اش در شرکت‌های کوچک و متوسط قرار دارد، افزایش شاخص کل لزوماً به معنای جبران زیان‌های گذشته نیست.

از همین رو، ارزیابی عملکرد بورس تنها با یک شاخص، تصویر کاملی از وضعیت بازار ارائه نمی‌دهد.

آنچه برای مردم اهمیت دارد، افزایش یک عدد روی تابلو نیست؛ بازگشت ارزش سرمایه و اطمینان به آینده بازار است.

پول به بورس برگشت؛ آیا اعتماد هم برگشته است؟

در معاملات امروز، گزارش‌هایی از ورود نزدیک به هزار میلیارد تومان پول حقیقی به بازار سهام منتشر شد.

این اتفاق در مقایسه با روزهایی که خروج سرمایه بر معاملات غلبه داشت، نشانه مثبتی است.

اما ورود پول در یک روز معاملاتی، به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره بازگشت پایدار اعتماد کافی نیست.

باید بررسی شود این منابع به کدام صنایع و شرکت‌ها وارد شده‌اند.

آیا سرمایه‌گذاران دوباره به مجموعه گسترده‌ای از شرکت‌ها توجه نشان داده‌اند یا ورود پول عمدتاً در چند صنعت بزرگ متمرکز بوده است؟

آیا افزایش تقاضا بر پایه بهبود سودآوری شرکت‌ها شکل گرفته یا بیشتر تحت تأثیر انتظارات کوتاه‌مدت بوده است؟

پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند تفاوت میان یک بازگشت مقطعی و آغاز روندی پایدار را روشن کند.

شرکت‌ها گزارش عملکرد می‌دهند؛ سهامداران چه می‌بینند؟

در هفته‌های اخیر، انتشار گزارش‌های عملکرد شرکت‌ها بار دیگر موضوع سودآوری بنگاه‌های بورسی را مورد توجه قرار داده است.

اما وضعیت بازار سرمایه را نمی‌توان تنها بر اساس افزایش مبلغ فروش یا رشد اسمی درآمد شرکت‌ها ارزیابی کرد.

شرکتی ممکن است فروش ریالی بیشتری ثبت کند، اما هم‌زمان با افزایش هزینه انرژی، مواد اولیه، حمل‌ونقل و تأمین مالی روبه‌رو باشد.

در چنین شرایطی، رشد درآمد لزوماً به معنای افزایش سود واقعی و تقویت توان اقتصادی شرکت نیست.

از سوی دیگر، برخی شرکت‌ها ممکن است با وجود ظرفیت تولید مناسب، به دلیل محدودیت انرژی، کاهش تقاضا یا مشکلات نقدینگی با دشواری مواجه باشند.

بنابراین برای شناخت وضعیت واقعی بورس، باید میان رشد مبلغ فروش، افزایش مقدار تولید، سود عملیاتی و جریان نقد شرکت‌ها تفاوت قائل شد.

این بررسی به‌ویژه درباره صنایع بزرگ فولادی، پالایشی، پتروشیمی و معدنی اهمیت دارد.

بازار زمانی می‌تواند به رشد پایدار امیدوار باشد که افزایش قیمت سهام، پشتوانه‌ای در عملکرد واقعی شرکت‌ها داشته باشد.

سهامداران خرد از بورس چه می‌خواهند؟

سهامداران خرد بیش از آنکه به رکوردشکنی شاخص‌ها علاقه‌مند باشند، به ثبات مقررات، شفافیت اطلاعات و امکان تصمیم‌گیری آگاهانه نیاز دارند.

تغییرات ناگهانی در سیاست‌های ارزی، نرخ خوراک و انرژی، مقررات صادراتی و تصمیم‌های مالیاتی می‌تواند بر چشم‌انداز سودآوری شرکت‌ها اثر بگذارد.

در چنین فضایی، سرمایه‌گذار برای تصمیم‌گیری بلندمدت با دشواری بیشتری مواجه می‌شود.

بازگشت اعتماد به بورس نیازمند کاهش تصمیم‌های غیرقابل پیش‌بینی و ارائه اطلاعات روشن درباره وضعیت صنایع است.

این اعتماد با اعلام رشد روزانه شاخص ایجاد نمی‌شود.

اعتماد زمانی تقویت می‌شود که سهامداران احساس کنند قواعد بازار روشن است و تصمیم‌های اقتصادی با کمترین غافلگیری اتخاذ می‌شود.

آیا سیاست‌گذاران فقط شاخص کل را می‌بینند؟

یکی از پرسش‌های مهم درباره نحوه ارزیابی عملکرد بازار سرمایه، میزان توجه سیاست‌گذاران به شاخص‌های مختلف است.

شاخص کل ابزار مهمی برای بررسی روند بازار است، اما نباید تنها معیار سنجش موفقیت سیاست‌ها باشد.

تعداد شرکت‌های دارای بازده مثبت، وضعیت شاخص هم‌وزن، جریان سرمایه حقیقی، ارزش معاملات خرد و تغییرات سودآوری شرکت‌ها نیز باید بررسی شوند.

ممکن است شاخص کل در یک دوره افزایش یابد، اما بخش بزرگی از سرمایه‌گذاران همچنان با زیان مواجه باشند.

از سوی دیگر، ممکن است شاخص کل رشد محدودی داشته باشد، اما تعداد زیادی از شرکت‌ها عملکرد مثبتی ثبت کنند.

به همین دلیل، ارائه تصویری دقیق از بورس مستلزم توجه هم‌زمان به چند شاخص است.

اگر قرار است درباره بهبود بورس سخن بگوییم، باید روشن کنیم این بهبود تا چه اندازه فراگیر بوده است.

پنج پرسش از مسئولان بازار سرمایه

اکنون انتظار می‌رود سازمان بورس و مسئولان اقتصادی کشور درباره چند موضوع مشخص توضیح دهند.

نخست: چه سهمی از رشد شاخص کل در معاملات چهارم آبان ناشی از افزایش قیمت سهام شرکت‌های بزرگ بوده است؟

دوم: چه تعداد از شرکت‌های بازار در این روز بازده مثبت و چه تعداد بازده منفی داشته‌اند؟

سوم: ورود پول حقیقی عمدتاً در کدام صنایع متمرکز بوده و آیا نشانه‌ای از گسترش تقاضا به دیگر بخش‌های بازار وجود دارد؟

چهارم: چه برنامه‌ای برای کاهش آثار تصمیم‌های غیرقابل پیش‌بینی اقتصادی بر سودآوری شرکت‌ها وجود دارد؟

پنجم: آیا سازمان بورس گزارشی منظم و قابل فهم از وضعیت عمومی سهامداران، فراتر از تغییرات شاخص کل، منتشر خواهد کرد؟

پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند به ارزیابی واقع‌بینانه‌تر وضعیت بازار کمک کند.

سخن پایانی؛ بورس به اعتماد نیاز دارد، نه فقط شاخص سبز

رشد ۵۴ هزار واحدی شاخص کل در معاملات چهارم آبان اتفاق مثبتی است و نباید آن را نادیده گرفت.

ورود سرمایه حقیقی نیز می‌تواند نشانه‌ای امیدوارکننده باشد.

اما کاهش هم‌زمان شاخص هم‌وزن نشان می‌دهد بهبود معاملات هنوز در تمام بخش‌های بازار به یک اندازه مشاهده نشده است.

برای بازگشت پایدار اعتماد، لازم است وضعیت شرکت‌های بزرگ و کوچک، عملکرد واقعی صنایع و کیفیت جریان نقدینگی به‌صورت هم‌زمان بررسی شود.

بازار سرمایه می‌تواند نقش مهمی در تأمین مالی تولید و هدایت پس‌اندازها به فعالیت‌های اقتصادی داشته باشد؛ مشروط بر آنکه اعتماد سرمایه‌گذاران به قواعد و اطلاعات بازار تقویت شود.

بورس زمانی واقعاً سبز می‌شود که رشد آن تنها در شاخص کل دیده نشود، بلکه بخش گسترده‌تری از سهامداران نیز آثار بهبود بازار را در سرمایه خود احساس کنند.

رشد شاخص خبر خوبی است؛ اما بازگشت اعتماد، خبر مهم‌تری خواهد بود.