موازنه سخت میان «تاریکی شبکه برق» و «جهش طلایی کامودیتی‌ها»

گروه اقتصادی در بیست و نهمین روز از تیرماه سال ۱۴۰۵، اقتصاد معدن و صنایع معدنی ایران در نقطه‌ای ایستاده است که می‌توان آن را بزنگاه موازنه سخت نامید. از یک سو، ناترازی فزاینده انرژی به عنوان بزرگ‌ترین چالش ساختاری تولید، در سال گذشته رقمی معادل ۴۷۳ هزار میلیارد تومان عدم‌النفع بر پیکره صنایع تحمیل کرده و زنجیره ارزش تولید را با تهدید جدی روبرو ساخته است. از سوی دیگر، جهش چشمگیر قیمت‌های جهانی در بازار فلزات پایه از جمله مس و آلومینیوم و همچنین فلزات گرانبها نظیر طلا، فرصت بی‌نظیری را برای ارزآوری و توسعه صادرات غیرنفتی کشور فراهم آورده است.

به گزارش بولتن نیوز ،در این میان، مداخله اضطراری دولت در قالب توافق‌نامه ضرب‌الاجل میان وزارتخانه‌های صمت و نیرو، کاهش قطعی برق شهرک‌های صنعتی به یک روز در هفته و معافیت شش واحد فولادی بزرگ و موثر بر زنجیره ارزش از خاموشی‌ها، تا حدودی از بار سنگین ناترازی برق کاسته است. این گشایش‌های موقت، هم‌زمان با فروکش کردن هیجانات جنگی و عقب‌نشینی دلار در بازار آزاد، شوک مثبتی به بازار سرمایه وارد کرده است؛ به‌طوری‌که شاخص کل بورس تهران پس از هشت روز ریزش متوالی، با جهشی خیره‌کننده به کانال ۴.۸ میلیون واحدی بازگشت.

با این حال، کارشناسان مرکز پایش اقتصاد معدن تاکید می‌کنند که عبور پایدار از چالش‌های فعلی و دستیابی به هدف‌گذاری رشد ۱۳ درصدی بخش معدن، نیازمند تصمیماتی به مراتب عمیق‌تر از درمان‌های موضعی است؛ فرآیندی که طبق برآوردهای رسمی وزارت صمت، نیازمند جذب بیش از ۳۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری جدید در اکتشاف، استخراج و توانمندسازی بخش خصوصی است. در این گزارش، آخرین ابعاد ساختاری زنجیره ارزش معدن و چشم‌انداز پیش‌ روی آن واکاوی شده است.

تفاهم اضطراری پاستور؛ تلاشی برای مهار خسارت‌های ساختاری ناترازی انرژی

بررسی‌های به عمل آمده نشان می‌دهد نشست مشترک سیدمحمد اتابک، وزیر صمت، با عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، به یک تفاهم راهبردی برای مهار بحران خاموشی‌ها منجر شده است. بر اساس این توافق که در روزهای پایانی تیرماه ۱۴۰۵ به امضا رسید، مقرر شد برنامه محدودیت برق شهرک‌های صنعتی از دو روز در هفته به یک روز کاهش یابد تا پایداری شبکه برق حفظ شده و روند تولید در واحدهای صنعتی با اختلال کمتری مواجه شود. هم‌زمان، تامین پایدار برق شش کارخانه بزرگ فولادی که محصولات آن‌ها نقش کلیدی و حساسی در تامین زنجیره ارزش صنایع پایین‌دستی کشور دارد، در اولویت جدی قرار گرفت تا این واحدها بدون هیچ محدودیتی به مدار تولید کامل بازگردند.

اهمیت این تصمیم از آنجا مشخص می‌شود که ناترازی انرژی در سال ۱۴۰۴ خسارتی معادل ۴۷۳ هزار میلیارد تومان بر اقتصاد صنعتی کشور تحمیل کرده بود، رقمی که نسبت به خسارت ۳۰۳ هزار میلیارد تومانی سال ۱۴۰۳ رشد چشمگیری را نشان می‌دهد و گویای شکست مدل‌های پیشین مدیریت مصرف است. علاوه بر این، ارزیابی‌های انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران نشان می‌دهد که مشکل تامین برق و گاز در کل زنجیره ارزش فولاد در پنج سال گذشته، زیان عدم‌النفع سنگین ۱۸ میلیارد دلاری را ثبت کرده است. با ابلاغ دستور ویژه رئیس‌جمهور مبنی بر اینکه بخش تولید نباید در اولویت نخست قطعی برق قرار گیرد، چرخش سیاستی آشکاری در مدیریت ناترازی‌ها رخ داده است.

برندگان اصلی این تصمیم، کارخانجات بزرگ فولادی و صنایع وابسته نظیر خودروسازی و لوازم خانگی هستند که پایداری عرضه مواد اولیه را تجربه می‌کنند. در مقابل، واحدهای نورد کوچک و متوسط در شهرک‌های صنعتی همچنان باید بار قطعی یک‌روزه را به دوش بکشند. در کوتاه‌مدت، این رویداد انتظارات تورمی در بازار مقاطع فولادی را مهار کرده و قیمت میلگرد و تیرآهن را که روندی صعودی به خود گرفته بود تعدیل می‌کند. در میان‌مدت، این تصمیم حاشیه سود شرکت‌های بزرگ معدنی و فلزی بورس را بهبود بخشیده و در بلندمدت، انگیزه صنایع برای ساخت نیروگاه‌های اختصاصی و تجدیدپذیر را با هدف پایداری دائمی شبکه تقویت می‌کند. تحلیل‌های مرکز پایش نشان می‌دهد هرچند این تفاهم‌نامه یک مسکن موثر برای عبور از گرمای تابستان است، اما ریسک ساختاری کمبود برق را حل نکرده و با ورود به فصل سرد، چالش ناترازی گاز مجدداً صنایع معدنی را تهدید خواهد کرد.

فرمول جدید قیمت‌گذاری ورق گرم؛ پایان رانت ساختاری در بورس کالا

شورای رقابت در جلسه ۸۵۴ خود اصلاحات جدیدی را در دستورالعمل تنظیم بازار ورق‌های گرم فولادی زیر پنج میلی‌متر به تصویب رساند که بر اساس آن، مبنای قیمت پایه این محصولات در بورس کالا به طور کامل تغییر کرد. طبق مصوبه جدید، قیمت پایه ورق‌های گرم تولیدی شرکت فولاد مبارکه معادل ۱.۳۱ برابر میانگین قیمت کشف‌شده تختال (اسلب) در بورس کالا طی یک ماه گذشته تعیین می‌شود. همچنین قیمت پایه محصولات سایر تولیدکنندگان معادل ۹۰ درصد میانگین قیمت کشف‌یافته یک‌ماهه محصولات فولاد مبارکه خواهد بود.

این تصمیم گامی بلند برای پیوند زدن منطقی بخش‌های مختلف زنجیره ارزش فولاد و حذف قیمت‌گذاری‌های دستوری سلیقه‌ای است. برندگان اصلی این تصمیم، شرکت فولاد مبارکه اصفهان و دیگر فولادسازان ورق گرم هستند که قیمت محصولات خود را بر مبنای واقعیت‌های بازار کشف می‌کنند. بازندگان اصلی نیز دلالان و واسطه‌هایی هستند که از تفاوت فاحش قیمت اسلب و ورق گرم سودهای کلانی به دست می‌آوردند.

تحلیل زنجیره ارزش نشان می‌دهد این مصوبه پیش‌بینی‌پذیری سودآوری شرکت‌های فولادی را ارتقا داده و ریسک نظارتی شورای رقابت را کاهش می‌دهد. در کوتاه‌مدت، این رخداد به کشف قیمت‌های منطقی‌تر در بورس کالا می‌انجامد؛ در میان‌مدت، نقدینگی موردنیاز شرکت‌ها برای اجرای طرح‌های توسعه‌ای را تامین می‌کند و در بلندمدت، حاشیه سود صنایع پایین‌دستی مصرف‌کننده ورق نظیر لوازم خانگی و لوله و پروفیل را تحت تاثیر قرار می‌دهد و آن‌ها را به سمت افزایش بهره‌وری سوق می‌دهد. بازار سرمایه نیز با استقبال از این فرمول، ارزش ذاتی و بازدهی نمادهای لیدر این گروه را پیش‌خور خواهد کرد.

رالی جهانی فلز سرخ و عناصر نادر خاکی؛ مزیت‌های ژئوپلیتیک نوین ایران

در حوزه فلزات پایه، بازار جهانی شاهد رخدادهای شگرفی است؛ قیمت مس در بورس فلزات لندن مرز ۱۳,۵۰۰ دلار در هر تن را در هم نوردیده و به عدد ۱۳,۵۱۳ دلار رسیده است. اگرچه تشدید درگیری‌ها میان ایران و آمریکا موجی از فروش را در بازارهای جهانی به راه انداخته بود، اما وقوع طوفان سهمگین در شیلی و نگرانی از اختلال در عرضه معادن بزرگی چون کوبرادا بلانکا مانع ریزش بیشتر مس شد و این فلز استراتژیک را در قله‌های قیمتی حفظ کرد. در این بستر طلایی، ابرپروژه تغلیظ ۳ و ۴ مجتمع مس سرچشمه با نظارت مستقیم شرکت ملی صنایع مس ایران به ریل اجرا بازگشته است تا ظرفیت صادراتی کشور را در افق میان‌مدت به شدت افزایش دهد.

هم‌زمان، ایران گام نخست خود را در عرصه «نفت قرن بیست و یکم» یعنی عناصر نادر خاکی برداشته است. با تدوین نقشه راه مواد معدنی حیاتی و ابلاغ فهرست ۳۰ ماده راهبردی، پایلوت تولید اکسیدهای عناصر نادر خاکی و نخستین واحد فرآوری مونازیت در غرب آسیا افتتاح شد و دستیابی به تولید اکسیدهایی با خلوص بالای ۹۹ درصد محقق گردید. شناسایی ذخایر عظیمی نظیر مروست یزد نشان می‌دهد ایران پتانسیل بالایی برای ورود به باشگاه حکمرانی مواد معدنی حیاتی دارد.

در بخش طلا نیز تحولات زنجیره ارزش شایان توجه است؛ ذخیره قطعی معدن طلای شادان در خراسان جنوبی به طور چشمگیری افزایش یافته و در ردیف بزرگ‌ترین ذخایر کشور قرار گرفته است. با این حال، تحلیل زنجیره ارزش طلا نشان‌دهنده یک عدم توازن عمیق است؛ استخراج طلا در ایران کماکان بر پایه کانسنگ‌های اکسیدی متمرکز است که به دلیل استخراج واقعی سالانه بیش از ۷.۳ میلیون تن، عمر پایان‌پذیری آن‌ها به رقم نگران‌کننده ۱۶.۴۵ سال کاهش یافته است. این در حالی است که ۱۱۷.۴۲ میلیون تن ذخیره سولفیدی طلا به دلیل نبود فناوری‌های نوین فرآوری و پیچیدگی‌های استخراج، همچنان بدون بهره‌برداری مناسب در دل زمین باقی مانده است.

تلفیق این رویدادها نشان می‌دهد در بازارهای جهانی برندگان اصلی، صادرکنندگان مس، طلا و عناصر نادر خاکی هستند. در بازار داخلی، شرکت ملی مس ایران (فملی) با ثبت رکوردهای جدید و جذب ۴۰۸ میلیارد تومان پول حقیقی در معاملات روز جاری، پیشتاز بلامنازع این جریان است. در کوتاه‌مدت، این رخدادها جذابیت سهام کامودیتی‌محور را افزایش می‌دهند؛ در میان‌مدت، تراز تجاری کشور را به طور چشمگیری بهبود می‌بخشند و در بلندمدت، جایگاه ژئوپلیتیک ایران را به عنوان یکی از قطب‌های نوین تامین مواد معدنی استراتژیک در منطقه مستحکم خواهند کرد.

چرخش پول هوشمند در بورس پایتخت؛ عقب‌نشینی دلار و عبور شاخص از کانال ۴.۸ میلیون واحد

معاملات بورس تهران در ۲۹ تیر ۱۴۰۵ با ثبت رکوردی تازه به پایان رسید؛ شاخص کل بورس با جهش پرقدرت ۵۷,۹۳۶ واحدی (معادل ۱.۲۲ درصد) پس از هشت روز ریزش متوالی، به کانال ۴.۸ میلیون واحدی بازگشت و در سطح ۴,۸۱۳,۴۳۸ واحد ایستاد. شاخص هم‌وزن نیز با عملکردی درخشان‌تر و رشد ۱۹,۱۳۷ واحدی (معادل ۱.۴۷ درصد) به ارتفاع ۱,۳۲۰,۲۰۷ واحد رسید که نشان‌دهنده مشارکت فعال نمادهای کوچک و متوسط معدنی و صنعتی در این موج صعودی است.

این بازگشت پرقدرت تحت تاثیر مستقیم تحولات سیاسی و کاهش موقت سایه تنش‌های نظامی رخ داد که منجر به افت قیمت نفت، طلا و دلار آزاد شد. دلار بازار آزاد با عقب‌نشینی آشکار به کانال ۱۸۷ هزار تومان سقوط کرد و هر دلار آمریکا با قیمت ۱۸۷,۶۵۰ تومان داد و ستد شد. این ریزش، جریان نقدینگی داغ را از بازارهای موازی (طلا، سکه و ارز) خارج کرده و پناهگاه امن بورس تهران را برای جذب پول‌های سرگردان فعال ساخت. در جریان معاملات امروز، رقمی معادل ۲,۹۵۱ میلیارد تومان پول حقیقی وارد بازار شد که نشان‌دهنده تغییر فاز نقدینگی است. ارزش معاملات خرد بازار به عدد قابل‌توجه ۲۲.۵ هزار میلیارد تومان رسید و نمادهای بزرگی چون فملی، شبندر و تاصیکو در صدر توجه خریداران حقیقی قرار گرفتند.

هم‌زمان قیمت طلا و سکه در بازار داخلی سقوط شدیدی را تجربه کرد؛ سکه امامی با کاهش چشمگیر میلیونی مواجه شده و روی رقم ۱۸۳ میلیون تومان معامله شد. قیمت گرم طلای ۱۸ عیار نیز با کاهش به ۱۸ میلیون و ۲۲۵ هزار تومان برگشت. در مقابل، دلار حواله‌ای نیما روند صعودی ملایم خود را ادامه داد و به رقم ۱۵۰,۶۸۸ تومان رسید. این کاهش شکاف میان دلار آزاد و نیما، حاشیه سود واقعی صادرکنندگان بزرگ صنایع معدنی را به شدت تقویت می‌کند و انگیزه‌های ارزی صنایع را بهبود می‌بخشد.

برندگان این چرخش مالی، سهام‌داران بورس و شرکت‌های صادرات‌محور هستند و بازندگان آن، خریداران هیجانی طلا و سکه در سقف‌های قیمتی روزهای گذشته خواهند بود. در کوتاه‌مدت، این روند به پایداری بازار سرمایه کمک می‌کند؛ در میان‌مدت، بستر مناسبی را برای تامین مالی طرح‌های معدنی از بازار سرمایه فراهم می‌آورد و در بلندمدت، اقتصاد کشور را به سمت دارایی‌های مولد و دور از رفتارهای سفته‌بازانه سوق خواهد داد.

سناریوهای پیش رو

مسیر آینده اقتصاد معدن ایران در نیمه دوم سال ۱۴۰۵ در تقاطع سه سناریوی محتمل نوسان خواهد کرد:

سناریوی اول: موازنه پایدار و بازگشت به ریل توسعه (محتمل - ۵۰٪)

در این سناریو، تفاهم میان وزارتخانه‌های صمت و نیرو تداوم یافته و ناترازی برق با ورود تدریجی نیروگاه‌های اختصاصی صنایع معدنی مدیریت می‌شود. هم‌زمان، تنش‌های سیاسی فروکش کرده و دلار آزاد در کانال‌های منطقی تثبیت می‌شود. بانک مرکزی نیز با تداوم سیاست کاهش فاصله دلار نیما و آزاد، انگیزه صادراتی را حفظ می‌کند. در این حالت، پروژه‌های بزرگ مس، طلا و عناصر نادر خاکی با جذب سرمایه‌های بورس به سرعت اجرایی می‌شوند.

سناریوی دوم: انجماد در وضعیت ناترازی و رکود موضعی (محتمل - ۳۵٪)

در این سناریو، گشایش‌های اخیر تنها به عنوان مسکنی برای فصل تابستان عمل کرده و با آغاز فصل سرما، ناترازی شدید گاز مجدداً ظرفیت تولید صنایع معدنی (به‌ویژه فولاد و سیمان) را به شدت محدود می‌کند. شکاف میان ارز نیما و ارز آزاد دوباره افزایش یافته و رغبت برای تامین مالی پروژه‌های بزرگ کاهش می‌یابد. بازار سرمایه در این سناریو روندی فرسایشی و سینوسی را دنبال خواهد کرد.

### سناریوی سوم: بازگشت نااطمینانی و انقباض تولید (غیرمحتمل - ۱۵٪) در صورت بروز دور جدیدی از تنش‌های ژئوپلیتیک، جهش ناگهانی دلار آزاد اتفاق افتاده و اولویت تامین انرژی مجدداً از بخش صنعت به سمت بخش خانگی چرخیده و خاموشی‌های گسترده بازمی‌گردند. این سناریو منجر به تعطیلی گسترده معادن کوچک و متوسط، فرار مجدد نقدینگی از بورس به سمت بازارهای طلا و ارز، و توقف ابرپروژه‌های توسعه‌ای خواهد شد.

شناسایی گلوگاه‌های فعال اقتصاد معدن ایران

برای دستیابی به توسعه پایدار، پایش مداوم گلوگاه‌های ساختاری بخش معدن یک ضرورت ملی است. جزئیات این گلوگاه‌ها، خسارات مالی و راهکارهای مهار آن‌ها در جدول زیر ارائه شده است:

شناسایی فرصت‌های طلایی توسعه و سرمایه‌گذاری

جریان دگرگونی در تکنولوژی‌های جهانی و نیاز مبرم کشور به ارزآوری، کانون‌های نوین و جذابی را برای ورود سرمایه‌گذاران ایجاد کرده است که در جدول زیر به طور جامع به تصویر کشیده شده‌اند: