بورس کالا از رکوردهای روزانه عبور کرد؛ نبرد تازه بر سر «کیفیت معاملات» و «عمق بازار»

گروه اقتصادی هشتم، نهم و دهم تیرماه، بورس کالا روزهایی را پشت سر گذاشت که محور اصلی آنها افزایش حجم عرضه، توسعه تالار صادراتی و تلاش برای حفظ تعادل میان بازار داخلی و صادرات بود. در آن گزارش‌ها تأکید کردیم که رکورد عرضه، به‌تنهایی شاخص موفقیت نیست و آنچه اهمیت دارد، تبدیل عرضه به معامله، حذف رانت و اثرگذاری بر اقتصاد واقعی است.

به گزارش بولتن نیوز  اکنون در هفدهم تیرماه ۱۴۰۵، داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد بورس کالا وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ مرحله‌ای که دیگر تنها حجم عرضه یا میزان معاملات روزانه مورد توجه نیست، بلکه رشد بازارهای مالی، ابزارهای مشتقه و افزایش ارزش کل معاملات، به یکی از مهم‌ترین شاخص‌های عملکرد این بازار تبدیل شده است. 

در بخش بازار فیزیکی، بورس کالای ایران میزبان ۷۲۹ هزار و ۴۹۶ تن انواع کالا بود؛ رقمی که نسبت به گزارش‌های هشتم، نهم و دهم تیر، همچنان در سطحی بالا قرار دارد. بیشترین حجم عرضه به تالار صادراتی و تالار سیمان اختصاص داشت و محصولات فولادی، سیمان، مواد پلیمری و فرآورده‌های نفتی، ستون اصلی معاملات روز را تشکیل دادند. 

اما آنچه هفدهم تیر را از گزارش‌های قبلی متمایز می‌کند، تنها این حجم عرضه نیست. در همین روز، آمار عملکرد سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ نیز منتشر شد؛ آماری که نشان می‌دهد ارزش کل معاملات بورس کالا به حدود ۱۸۰۰ هزار میلیارد تومان (۱۸۰۰ همت) رسیده و برای نخستین بار، بازارهای مالی و مشتقه با ثبت حدود ۹۵۲ همت معامله، از بازار فیزیکی پیشی گرفته‌اند و بیش از نیمی از ارزش کل معاملات بورس کالا را به خود اختصاص داده‌اند. 

این اتفاق، یک نقطه عطف در تاریخ بورس کالاست.

در گزارش دهم تیر، بولتن‌نیوز هشدار داده بود که بورس کالا نباید صرفاً به محلی برای ثبت آمارهای بزرگ تبدیل شود؛ بلکه باید ارتباط خود را با تولید واقعی حفظ کند. اکنون رشد سریع بازارهای مالی این پرسش را پررنگ‌تر می‌کند که آیا این تحول، نشانه بلوغ بورس کالاست یا آغاز فاصله گرفتن آن از مأموریت اصلی خود یعنی کشف قیمت و تأمین مالی بخش تولید؟

از یک سو، توسعه بازارهای مالی و ابزارهای مشتقه می‌تواند نقدشوندگی را افزایش دهد، امکان پوشش ریسک را برای تولیدکنندگان فراهم کند و سرمایه‌های سرگردان را به سمت ابزارهای شفاف هدایت کند. اما از سوی دیگر، اگر سهم بازار مالی به‌مراتب سریع‌تر از بازار فیزیکی رشد کند، این خطر وجود دارد که بورس کالا نیز مانند برخی بازارهای مالی، بیش از آنکه بازتاب اقتصاد واقعی باشد، به محلی برای گردش سرمایه‌های مالی تبدیل شود.

آمار معاملات روز هفدهم تیر نیز همین دوگانگی را نشان می‌دهد. از مجموع عرضه‌های انجام‌شده، بیش از ۳۲۱ هزار تن کالا در تالارهای مختلف معامله شد و شرکت‌های بزرگ فولادی و پتروشیمی سهم قابل توجهی در این دادوستدها داشتند. این آمار، نسبت به روز دهم تیر که حجم معاملات فیزیکی حدود ۲۱۱ هزار تن بود، از افزایش فعالیت بازار حکایت دارد؛ اما همچنان فاصله قابل توجهی میان حجم عرضه و حجم معامله وجود دارد. 

در بخش سیمان نیز روندی که از ابتدای تیرماه مشاهده می‌شد، ادامه یافت. سیمان همچنان یکی از پرحجم‌ترین کالاهای عرضه‌شده در بورس کالا باقی مانده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد این بازار همچنان نقش مهمی در تأمین نیاز پروژه‌های عمرانی و ساختمانی کشور ایفا می‌کند. در کنار آن، فولاد، فرآورده‌های نفتی و محصولات پلیمری نیز سهم مهمی در ترکیب عرضه‌ها داشتند. 

همزمان، فضای کلی بازار سرمایه نیز بر رفتار فعالان بورس کالا بی‌تأثیر نبود. هرچند بورس تهران درگیر نوسانات ناشی از ریسک‌های سیاسی و اقتصادی بود، اما بورس کالا توانست با تکیه بر بازار فیزیکی و توسعه ابزارهای مالی، بخشی از نقدینگی را به سمت خود جذب کند. این تفاوت عملکرد، بار دیگر نشان می‌دهد که بازار مبتنی بر کالا، در دوره‌های افزایش نااطمینانی، می‌تواند ثبات بیشتری نسبت به بازار صرفاً سهام داشته باشد. 

با این حال، همان پرسشی که در گزارش‌های هشتم، نهم و دهم تیر مطرح شد، همچنان پابرجاست: آیا افزایش ارزش معاملات و رشد ابزارهای مالی، در نهایت به نفع تولیدکننده و مصرف‌کننده خواهد بود؟

اگر پاسخ مثبت باشد، بورس کالا می‌تواند به یکی از مهم‌ترین ابزارهای سیاست‌گذاری اقتصادی کشور تبدیل شود؛ اما اگر این رشد صرفاً در بخش مالی متوقف بماند و اثر محسوسی بر کاهش هزینه تولید، حذف واسطه‌ها و تنظیم بازار نداشته باشد، فاصله بورس کالا با مأموریت اصلی خود بیشتر خواهد شد.

هفدهم تیرماه ۱۴۰۵ را می‌توان آغاز فصل جدیدی در بورس کالا دانست؛ فصلی که در آن، رقابت میان بازار فیزیکی و بازار مالی وارد مرحله تازه‌ای شده است. اگر در گزارش‌های هشتم تا دهم تیر، مسئله اصلی «افزایش عرضه» و «توسعه صادرات» بود، اکنون مسئله مهم‌تر، تعادل میان توسعه ابزارهای مالی و حفظ پیوند بورس کالا با اقتصاد واقعی است.

بورس کالا زمانی می‌تواند از موفقیت پایدار سخن بگوید که رشد ارزش معاملات، توسعه بازار مشتقه، افزایش عرضه و رونق صادرات، همگی در نهایت به کاهش رانت، شفافیت قیمت‌ها، حمایت از تولید و بهبود وضعیت مصرف‌کننده نهایی منجر شوند؛ معیاری که همچنان مهم‌ترین شاخص ارزیابی عملکرد این بازار خواهد بود.