اسطوره یارانه نقدی

گروه اقتصادی - یاسر باقری، استادیار دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، در یادداشت نوشت: سال‌هاست در ایران با تکرار سیاست‌های اقتصادی مشابهی درباره نقدی کردن یارانه‌ها روبرو هستیم؛ چنان‌که گویا مهمترین کاری که می‌شود برای کشور انجام داد همین است و بس.

به گزاری بولتن نیوز، این سیاست اقتصادی که ویران‌گر امر اجتماعی است بدون هیچ‌گونه ارزشیابی نتایج آن، هر بار در قالب «اقدام ضروری» و «اقدامی شجاعانه» تکرار می‌شوند.

پرسش آنجاست که چرا درحالی‌که نتایج این اقدامات هیچ‌گاه وضعیت مردم را در درازمدت بهبود نداده است، مدام تکرار می‌شود؟

به نظر می‌رسد تکرار این اقدام ناصواب، از آن روست که منافع سه رویکرد ظاهرا ناهمخوان سیاسی، نخبگانی و مالی در این اقدام نهفته است:

در سطح سیاسی، با نوعی پوپولیسم روبرو هستیم که معتقد است مردم کسی را به خاطر خواهد سپرد که «پول را نقدا به دست آنان می‌دهد»، نه کسی که هزینه آنان را کاهش می‌دهد؛ به عبارتی مردم رفاه اجتماعی حاصل از ثبات اقتصادی و اجتماعی را به پای خود یا سایر نیروهای غیرسیاسی خواهند نوشت، اما یارانه نقدی را به پای دولت‌مردی که آن را اعطا می‌کند.

برای این باور فکت‌هایی هم دارند: نام آقای رجایی هنوز بر «طرح شهید رجایی» می‌درخشد و نام آقای احمدی‌نژاد بر یارانه نقدی!

در سطح نخبگانی اقتصادی نیز با جریان جهانی روبرو هستیم که جوزف استیگلیتز (اقتصاددان برنده جایزه نوبل) آن را «بت‌وارگی درآمد» یا «خرافه درآمدی» (Income Fetishism) می‌نامد.

بر اساس این باور خرافی، «رفاه افراد از طریق نقدی‌کردن مزایا و کمک‌ها؛ و مختار بودن در نحوه خرج کردن آن، ارتقاء می‌یابد».
این موضوع که به نوعی بهره‌گیری از سازوکارهای بازار در امور رفاهی است، مورد استقبال اقتصاددانان جریان اصلی داخل و خارج از کشور قرار دارد. بنابراین آن‌ها نیز از تغییر یارانه‌ها به صورت نقدی حمایت می‌کنند.

در سطح حسابداری و مالی نیز کارشناسان دولتی مدام در پی یافتن راهکاری برای تأمین مالی هزینه‌های دولت هستند.

هر چقدر که اخذ مالیات از گروه‌های ثروتمند و بخش‌های خاص و کاهش بودجه نهادهای پرنفوذ دشوار است، به همان میزان مالکیت‌زدایی از امور مشاع، از جیب طبقه متوسط و فرودست کم هزینه است (یا حداقل زمانی این‌گونه بوده است).

یکی از راهکارهای مهم کارشناسان مالی چنین است:

ابتدا یارانه‌های مختلف را حذف کنید؛‌ آن را با یارانه نقدی جایگزین کنید؛ و سپس آن یارانه از طریق ثابت نگه داشتن مبلغ ریالی آن در طی زمان، بی‌اثر و‌ بی‌ارزش کنید.

شاهد آن، یارانه نقدی هدفمندی که در ۱۱ سال پیش علی‌رغم تورم شدید ثابت مانده است؛ و ارزش دلاری آن از حدود ۳۸ دلار به ۱.۵ دلار رسیده است!

حاصل پیوند ناخجسته سه رویکرد فوق، تکرار مستمر تعدیل یارانه کالا و سوخت، از طریق اعمال یارانه نقدی؛ برای تامین مالی سایر هزینه‌های دولت و خرید اعتبار برای سیاسیون است.