ایران در مناقشه قره باغ به خودش باخت

گروه بین الملل- مصطفی مطهری*: واقعیت های درگیری و بعد توافق قره باغ و تاأثیراتی که بر تغییر شرایط ژئوپلیتیک منطقه ای خواهد داشت را باید در گذر زمان دید؛ درگیری و توافقی که برندگان اصلی آن روسیه و ترکیه بودند و ایران در زمره بازیگران بازنده منطقه ای این بازی قدرت در شمال مرزهای خود بود. اینکه ایران نتوانسته به عنوان همسایه ارمنستان و آذربایجان در مناقشه مذکور ایفای نقش کند به متغیرهای زیادی بر می گردد که نقش دولت و ساختارهای دولتی در آن به عنوان مجری سیاست های نظام سیاسی از همه پررنگ تر و مهم تر است که با عدم درک درست و سوء مدیریت های موجود در عرصه بازخوانی اتقافات در قره باغ، نه تنها منافع ملی کشور را بر باد دادند بلکه مقدمات افزایش ضریب های ناامنی جغرافیایی – مرزی را فراهم کردند؛ بطوریکه از قبال این رفتار و عملکرد محاسباتی اشتباه، هم امنیت ملی ایران در معرض تهدید قرار گرفت هم هزینه های تامین امنیت را افزایش دادند. هزینه های امنیتی که هم در حوزه اقتصادی و تجاری و هم در عرصه امنیت مرزی و گزاره های اطلاعاتی – امنیتی بر کشور تحمیل شد.
به گزارش بولتن نیوز، واقعیت آن است که هزینه های دسته بندی شده از ناحیه مناقشه شکل گرفته میان آذربایجان و ارمنستان در حوزه های مختلف اقتصادی، سیاسی، جغرافیایی، اطلاعاتی و امنیتی بیشتر نیز خواهد شد؛ حضور ترکیه و روسیه با توجه به ایده های توسعه طلبانه و با نگاه ناستالوژیک گذشته به آینده، تهدیدی جدی برای امنیت مرزی ایران خواهند بود. از سوی دیگر نیز حضور رژیم اسرائیل در مناطق تحت کنترل آذربایجان در مرز با ایران، عاملی در جهت شکل گیری تهدیدهای امنیتی – اطلاعاتی خواهد بود. بنابراین پیامدهای ژئوپلیتیکی و جغرافیایی جدید در قره باغ علیه ایران و منافع ملی خواهد بود.

اما نقش آنکارا در این مناقشه آن قدر پررنگ و حساب شده بود که علاوه بر حمایت های لجستیکی و تسلیحاتی از باکو، بر محور تهییج انگیزشی به دولت علیف در این باره و تحریک احساسات عمومی در قالب تفاوت های قومی – دینی قرار گرفت و با القاء وجه شرعی – نژادی به منازعه قره باغ، به خلق مفاهیم جدید با خوانش فولکوریک دست زد، در این باره نیز موفق عمل کرد.
بطوریکه حمایت های مردم کشور ما در مناطق ترک زبانِ آذربایجان ها، اردبیل، زنجان و ... ، و حتی به غلیان در آوردن احساسات مقامات دینی و اجرایی در این استان ها مانند ائمه جمعه و متولیان امور دینی – فرهنگی(مداحان)، نمودی از این اقدام اردوغان بود که به فراتر از مرزهای ترکیه و آذربایجان رفت؛ واقعیت این است که حامیان و سینه چاکان ایرانی، سیاست قومی – مذهبی کردن جنگ قره باغ توسط اردوغان بدون هرگونه در نظر گرفتن عواقب این حمایت ها، به هیزمی در جهت برافروخته تر شدن آتشی تبدیل شدند که اردوغان آن را برپا کرده بود. عدم شناخت تهدیدها در زمان مناسب و اظهارات بدون ادله و فاقد اشرافیت جامع در شناخت مسائل مربوطه، علاوه بر اینکه فرصت های ملی و کسب منافع ملی فرا مرزی را برای ما از بین برد، بلکه تاجایی پیش رفت که مقدمات آشوب را نیز در کشور فراهم کرد.
قابل ذکر است که تهدیدات بوجود آمده در این باره که مشمول فرآیند سیاستگذاری های موجود از سوی آذربایجان با هدایت ترکیه است، در اینجا متوقف نخواهد شد و ادامه پیدا خواهد کرد؛ بطوریکه با حصول به مقاصد و اهداف مندرج در توافق، مطمئناً باکو به کریدور ارتباطی با نخجوان بسنده نخواهد کرد و تلاش های نظامی و تهاجمی خود را برای اتصال سرزمینی نخجوان به باکو از سر خواهد گرفت. و این بدان معناست که ایران با یک بن بست ژئوپلیتیکی در ارتباط با اروپا همراه خواهد شد و ترکیه از آن به عنوان ابزاری جهت فشار به ایران استفاده خواهد کرد.
بنابراین با توجه آنچه گفته شد آثار و نتایج مناقشه قره باغ و دامنه تأثیر آن بر منافع و امنیت ملی ایران(منفی) و ترکیه(مثبت) آنقدر زیاد است که تا مدت ها ادامه پیدا خواهد کرد. بطوریکه می تواند به برگ برنده ای برای بازی های دو کشور به عنوان دو رقیب منطقه ای در میدان های منطقه ای تبدیل شود.

*دکترای علوم سیاسی