جواب ابلهان خاموشی ست ريشه قرآنی دارد

گروه دین و اندیشه - حجه الاسلام والمسلمين عليرضا توحيدلو در یادداشتی نوشت:از قدیم گفته‌اند جواب ابلهان خاموشی ست؛ می توان گفت این ضرب المثل ریشه قرآنی دارد، بندگان خوب خدا، کسانی هستند که به آدمهای جاهل و نادان می رسند و با آنها مواجه می شوند، تندی و بداخلاقی آنها را می بینند، موقعیت نشناسی آنان را که درک می کنند، با ملایمت رفتار می کنند، عصبانی نمی شوند، در مقابل آنان شکیبا هستند، با آرامش و سلامتی از کنار آنان عبورمی کنند.

به گزارش بولتن نیوز، رفتار خشونت آمیز و تند با نادان نتیجه منفی دارد، ولی اگر برخورد سالم و درست و با محبت و سازش باشد، امیدی هست که او را بسازد و از جهل بیرونش آورد.

در جامعه ممکن است افراد نادانی یافت شوند که به هر دلیل با ما مخالفت کنند و کارشکنی نمایند و اهانت کنند و یا مزاحم مقاصد و اهدافمان باشند.این گونه افراد همیشه بوده و خواهند بود.

قرآن کریم از این گونه افراد به عنوان جهال و نادانان نام می‌برد، زیرا بی‌ گمان این گونه رفتارها در اثر جهل است، ولی شیوه برخورد را قــرآن کریم ، مسالمت آمیز می‌ داند و برخورد خوب و سازنده را پیشنهاد می‌ کند

و می‌ فرماید: « وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً »
و بندگان خداى رحمان كسانى‌اند كه روى زمين بى‌تكبّر راه مى‌روند، و هرگاه جاهلان آنان را طرف خطاب قرار دهند (و سخنان نابخردانه گويند) با ملايمت (و سلامت نفس) پاسخ دهند.(۱)

نمونه‌های فراوانی در زندگی امامان(علیهم‌السلام) نقل شده که آنها دشمن خدا را با یک برخورد شایسته تبدیل به دوست وفاداری کردند.
گاهی همان تحمل، بلکه گذشت و حلم، باعث ساختن و پشیمانی می‌ شود، چنان که نباید با نادان زیاد بحث و بگو مگو کرد و حتی گاه باید با سکوت او را ادب نمود و به قول معروف «جواب ابلهان خاموشی است» مولای متقیان امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام فرمودند: السُّكوتُ على الأحمَقِ أفضَلُ (مِن) جَوابِهِ " سکوت در برابر شخص احمق (ابله) بهترین پاسخ اوست.(٢)

همچنین فرمودند:
مِن أماراتِ الأحمَقِ كَثْرَةُ تَلَوُّنِهِ
از نشانه هاى احمق اين است كه هر دم به رنگى در مى آيد(٣)

قرآن ناطق امیرالمؤمنین امام على عليه السلام:
لا يَسْتَخِفُّ بالعِلمِ و أهلِهِ إلاّ أحمَقُ جاهِلٌ
كسى، جز احمق نادان، دانش و دانشمندان را خفيف نمى شمارد.(۴)

می توان گفت ریشه ضرب المثل جواب ابلهان خاموشی است از همین حدیث مولا و آیه شریفه سوره فرقان نشأت گرفته باشد.

آیا آیه ی شریفه « وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُواْ سَلاماً »، همان مثل معروف "جواب ابلهان خاموشی است" می باشد یا فرق دارد؟
مراد از سلام در «قَالُواْ سَلاماً »، خدا حافظی و رد شدن از پاسخ دهی، البته همراه با تکریم و بزرگواری است که ویژگی « وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ » است. و می شود گفت : این آیه، معادل مثل معروف "جواب ابلهان خاموشی است" می باشد.

نکات قابل توجه؛
در این آیات، دوازده صفت از صفات ویژه‏ی
« وَعِبَادُ الرَّحْمَن »(بندگان خدای رحمان) بیان شده که بعضی اعتقادی، بعضی اجتماعی و بعضی اخلاقی است.
شاید مراد از «مَشی» و حرکت آرام در زمین، تنها نحوه‏ راه رفتن نباشد، بلکه شیوه‏ی زندگی متعادل را هم شامل شود.
«هَوْن» هم به معنای تواضع و مدارا و نرمخویی است و هم به معنای سکینه و وقار.
امام صادق علیه‌السلام فرمودند: مراد از «هوناً» زندگی کردن بر اساس فطرت و هماهنگ با روحیه‏ای است که خداوند آفریده است.
یعنی بندگان خدا، خود را به تکلّف و رنج و تعب نمی‏اندازند.
کلمه‏ی «سلام» در این جا به معنای سلامِ وداع و جدایی از یاوه‏ها و برخورد مسالمت‏آمیز است. چنانکه درباره‏ حضرت ابراهیم «علیٰ نبیّنا و آله و علیه السّلام» می‏خوانیم: همین که عمویش او را طرد کرد و گفت: از من دور شو، حضرت ابراهیم فرمود: «سَلَامٌ عَلَيْكَ ۖ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ »
خداحافظ، به زودی برای تو از پیشگاه خداوند طلب آمرزش خواهم کرد.
«بیتوته» به معنای شب‏زنده‏داری است، خواه تمام شب یا نیمی یا بخشی از آن باشد. چنانکه یکی از اعمال حج، بیتوته‏ی زائران و حاجیان در شب یازدهم و شب دوازدهم ذی‏الحجه در سرزمین مِنی‏ است و فقها مقدار بیتوته در آن مکان را نیمی از شب دانسته‏اند.
مولای متقیان امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در وصف پارسایان می‏فرماید: « أَمَّا اللَّيْلَ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ » آنان شب‏ها در حال قیام و شب زنده‏داری‏اند، آنان عابدان شب، و شیران روزند.

پس:
١- بالاترین مدال برای انسان، مدال بندگی خداست.« وَعِبَادُ الرَّحْمَن » زیرا انتساب به بی‏نهایت، انسان را بالامی‏برد.

٢- رفتار هر کس، نشان دهنده‏ی شخصیّت اوست.
« وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا »
یعنی کسی که بنده خدای رحمان است، جلوه‌های رحمت مثل سلام و تواضع و بیتوته باید در او نمایان باشد.

۳ـ اسلام، دین جامعی است که حتّی برای چگونه راه رفتن برنامه دارد.« يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا»

۴ـ ایمان واعتقاد انسان، در رفتار شخصی او مؤثّر است.« وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ ... يَمْشُونَ»

۵ـ تواضع، ثمره‏ی بندگی و نخستین نشانه‏ی آن است.« وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ ...يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا»

۶ـ سرچشمه‏ی مدارا و نرمخویی بندگان خدا، ایمان است، نه ترس و ضعف آنان.
« وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا»

۷ـ وقار و نرمی از بارزترین صفات مؤمن است.
« يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا »

۸ ـ تواضع نسبت به همه‏ی مردم لازم است. (نسبت به زن و مرد، کوچک و بزرگ، دانا و نادان).
« يَمْشُونَ ...هَوْنًا... قَالُوا سَلَامًا»

۹ـ با جاهلان مقابله به مثل نکنید.
« إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا »
پس اگر در برخورد با جاهلان سلام ارزش است،
در برخورد با صالحان با اولویت...

١٠- با افراد نادان و فرومایه مجادله نکنید.
« قَالُوا سَلَامًا » آنان سخنی در شأن خود می‏گویند، ولی شما سخنی عالمانه و کریمانه بگویید.

تدبیر ابوسعيد ابوالخير

لذا در احوالات عارف و شاعر ایرانی حضرت شيخ ابوسعيد ابوالخير هم آمده است که در بلاد ایشان شاهی بی تدبیر و کم خردی زندگی می کرد. روزی بر آنها خشکسالی بیامد، قحطی بشد، اموال و دارایی هایشان غارت گشت، اجناس گران شد، و فساد بیداد کرد. مردم جمع شدند و گفتند:
یا شیخ فکری به حال ما کنید که این شاه هر شب جگر های ما را با چاقوی بی تدبیری هایش کباب می کند و می خورد. شیخ ابوسعيد ابوالخير
ما اندکی فکر کرد و سپس بفرمود: که به نشانه اعتراض به این وضع ٣ دقیقه سکوت پیشه کنید.

مردم داد بر آوردند که این چه تدبیری است؟
یا حضرت شیخ ما را گرفته ای؟...

فردای آن روز شاه بلاد در میدان آمد و کلی سخنرانی کرد که این رعیت های پدرسوخته با
٣ دقیقه سکوتشان به ما اعتراض کردند. ای انسان های نمک ناشناس، ای که خاک به گورتان کنند...
مردم دوباره گرد شیخ ابوسعيد ابوالخير جمع آمدند، که
یا حضرت شیخ چه کنیم؟
مگر ندیدی که این شاه چگونه بر ما توهین بکرد؟ هر چه فحش فانوسی و ناموسی از حلقومش در آمد بر ما نثار کرد.
آن عارف بزرگوار حضرت شیخ ابوسعيد ابوالخير پس از ساعتها مراقبه و مکاشفه و تفکر سر از گریبان بیرون بیاورد و بگفت:
سکوت کنید، که جواب ابلهان خاموشی است. فردای آن روز مردم در مقابل شاه سکوت بکردند و هیچ نگفتند. شاه گفت: چگونه در مقابل من سکوت می کنید؟
آیا مرا ابله فرض کرده اید؟
که در جواب من خاموش می مانید؟ خودتان ابلهید... دیوانه ها...
سپس شاه سکته ای بکرد و در بستر بیافتاد.

مردم دوباره برای چاره اندیشی نزد عالم بزرگوار
ابوسعيد ابوالخير آمدند و گفتند چه کنیم؟
شیخ سبیل خود را بچرخاند و ریشش را دستی کشید و گفت:
سکوت کنید. که سکوت علامت رضایت است.

مردم به بستر شاه رفتند. شاه گفت: می بینید خدایتان به چه روزی افتاده است؟ شما مردمانی بس نادانید. چگونه در این سختی به جای اینکه با من باشید بر من هستید؟...
مردم سکوت کردند. شاه گفت: یعنی شما از اینکه من در بستر افتاده ام و مرگ مرا می بینید راضی هستید؟
مردم غرق در سکوت بودند. شاه سکته ای دیگر بکرد و دار فانی به قصد اون دار دیگر وداع گفت.

روز بعد مردم نزد شیخ ابوسعيد ابوالخير آمدند و به پاس خدماتی که در حق آنها کرد از وی در خواست کردند که جای پادشاه سابق را بر عهده بگیرد.
عارف بزرگوار شیخ ابوسعيد ابوالخير هیچ نگفت و سکوت بکرد.

جواب ابلهان خاموشی است

نقل است که شیخ الرئیس ابوعلی سینا وقتی از سفرش به جایی رسید اسب را بر درختی بست و کاه پیش او ریخت و سفره پیش خود نهاد تا چیزی بخورد.
روستایی سوار سوار بر الاغ آنجا رسید.
از خرش فرود آمد و خر خود را در پهلوی اسب ابوعلی سینا بست تا در خوردن کاه شریک او شود و خود را به شیخ الرئیس ابوعلی سینا نهاد تا بر سفره نشیند.
ابوعلی سینا گفت: خر را پهلوی اسب من مبند که همین دم لگد زند و پایش بشکند.
روستایی آن سخن را نشنیده گرفت،
با شیخ الرئیس ابوعلی سینا به نان خوردن مشغول گشت.
ناگاه اسب لگدی زد. روستایی گفت: اسب تو خر مرا لنگ کرد.
شیخ الرئیس ابوعلی سینا ساکت شد و خود را لال ظاهر نمود.
روستایی او را کشان کشان نزد قاضی برد.
قاضی از حال سوال کرد.
ابوعلی سینا هم چنان خاموش بود.
قاضی به روستایی گفت: این مرد لال است؟ روستایی گفت: این لال نیست بلکه خود را لال ظاهر ساخته تا اینکه تاوان خر مرا ندهد.
پیش از این با من سخن گفته.
قاضی پرسید: با تو سخن گفت؟ او جواب داد که: گفت خر را پهلوی اسب من نبند که لگد بزند و پایش بشکند.
قاضی خندید و بر دانش شیخ الرئیس ابوعلی سینا آفرین گفت.
ابوعلی سینا پاسخی گفت؛
که زان پس در زبان پارسی مثل گشت:
جواب ابلهان خاموشی است.(۵)

همنشین نادان

آورده اند که خواجه نظام الملک طوسی، وزیر ملک شاه سلجوقی به علتی به زندان افتاد. بعد از مدتی نظام حکومت دچار آشفتگی شد و مجددا از خواجه نظام الملک طوسی خواستند به شغل سابق خود یعنی وزارت برگردد.
خواجه نظام الملک فرمان پادشاه را قبول نکرد و زندان و گوشه گیری را به وزارت ترجیح داد!
دربار ملک شاه دنبال چاره ای بودند تا خواجه را راضی به قبول شغل سابقش کنند.
در این بین شخصی گفت: خواجه دانشمند است و هیچ چیز برای او بدتر از همنشینی با انسان نادان نیست.

پس فکری کردند و چوپانی که گله ای را به سبب سهل انگاری و نادانی به باد داده بود.
و در زندان به سر می برد به نزد خواجه نظام الملک فرستادند...

خواجه نظام الملک طوسی مشغول خواندن قرآن بود ، چوپان وارد شد و جلو خواجه نشست ، ساعتی به او نگریست و بعد حالش منقلب شد؛...
و شروع به گریه کرد. خواجه نظام الملک گمان کرد تازه وارد عارفی است آشنا به معارف قرآن ،
رو به چوپان کرد و پرسید: چرا گریه میکنی؟
چوپان آهی کشید و گفت: داغ مرا تازه کردی؟!!!

خواجه نظام الملک گفت: چرا؟

چوپان گفت: من بزی داشتم که پیشاهنگ گله من بود و ریشش هم رنگ و اندازه ریش شما بود و هر وقت علف میخورد...

مثل ریش شما که موقع خواندن تکان میخورد ، تکان تکان میخورد ،

برای همین یاد بزم افتادم و دلم سوخت

خواجه نظام الملک با شنیدن این سخن حساب کار دستش آمد و از شدت ناراحتی کاغذ و قلم طلبید و به ملک شاه سلجوقی نوشت:

صد سال به کُند و بند زندان بودن

در روم و فرنگ با اسیران بودن

صد قافله قاف را به پا فرسودن

بهتر که دمی همدم نادان بودن

و مجددا قبول وزارت کرد و به سر شغل سابق برگشت...(۶)
لذا مواظب همنشین خویش باشید.

منابع:
١- سوره فرقان آیه ۶٣
٢- شرح غرر الحکم، ج۱،ص۳۰۳، ح ۱۱۶۰
٣- شرح غرر الحكم: ج۶، ص۴۶، حدیث ٩۴۴۵
۴- شرح غرر الحكم : ج۶،ص۴۰۷، حدیث ۱۰۸۰۷
۵- امثال و حکم علی اکبر دهخدا، جواب ابلهان خاموشی ست
۶- تاریخ تمدن جهان