آيا مسأله‌ي حجاب تنها محدود به مانتو و چادر است؟

یک. در تجریش و پونک و آریاشهر ماشین‌ها و ماموران نیروی انتظامی زیادی می بینم. اول فکر کردم به دلیل جنبش سطل آشغالیسم و سبزي‌ها است که قرار بود مثلا شلوغ کنند. اما بعد دیدم نه، به علت طرح امنیت اجتماعی است. ماموران نیروی انتظامی – البته از نوع خانم- جلوی دخترها و زن‌ها را با احترام می‌گرفتند و با آنها حرف می‌زدند. بعضی‌ها را هم گرفته و داخل ماشین می‌کردند. طبق معمول جمعیتی از دور و نزدیک، مشغول دیدن این صحنه ها بوده و یحتمل عکس و فیلمی مي‌گرفتند برای وبلاگ ها و سایت ها و خوراك تبليغاتي عليه جمهوري اسلامي.

دو. از درب ورودی دانشگاه که رد شدم پسری رو کرد به یکی از دخترها و گفت: «این طوری نرو... می‌گیرنت‌ها...» و بعد زد زیر خنده. اول فکر کردم حتما مي‌خواسته تیکه‌ای بار دختر کند اما بعد فهميدم نه، به علت اجراي طرح امنیت اجتماعی در دانشگاه اين حرف را زده بود. جعیت زیادی از مأموران حراست دانشگاه – این بار هم خانم و هم آقا – به صف ایستاده و به پوشش دخترها گیر می دادند و نمی‌گذاشتند سر کلاس بروند. اوضاعی بود برای خودش.

سه. خسته شدم از بس این جمله‌ی تکراری را شنیدم که «حجاب نیاز به کار فرهنگی دارد و با این‌جور کارها جواب نمی‌دهد». تا صحبت از حجاب می‌شود، سریع مخاطب‌تان - هر که می‌خواهد باشد - این جواب را تحویل‌تان می‌دهد. از بقال سر کوچه تا استاد دانشگاه. کسی هم نیست بگوید که آقاجان ما هم این را می‌دانیم. اما دعوا که بر سر ضرورت کار فرهنگی نیست. دعوا بر سر تبیین درست «مسأله» است. تا وقتی نتوانیم «مسأله» را درست طرح کنیم یقینا به «جواب» درستی نخواهیم رسید. بيخود نيست که گفته‌اند «سؤال خوب نصف علم است». بنابراین باید پرسید: که اولا «حجاب چیست» و ثانیا «به چه کاری کار فرهنگی می‌گویند؟»

به نظر می رسد خیلی از ماها شناخت درستی از مسأله‌ی حجاب نداریم. فی المثل من نمی‌دانم چرا هر وقت بحث از حجاب می‌شود اولین موضوعی که مورد توجه قرار می گیرد مانتو و چادر است. و اتفاقا اولین چیزی هم که مأموران عزیز طرح امنیت اجتماعی گیر می‌دهند همین است. حجاب در میان مردم جامعه مساوی شده است با چادر. هر کسی که چادر داشت با حجاب است. و بر عکس. در اين‌كه مانتو و چادر يكي از شقوق حجاب است و يقينا چادر براي يك زن، بهترين نوع حجاب است شكي نيست اما سؤال این است که چرا باید مسأله‌ی حجاب را تنها محدود به همين مقوله کنیم؟ حجاب که تنها خلاصه‌ی در این‌ها نمی شود، می‌شود؟ یا چرا باید حجاب را تنها در مورد جنس مؤنث جامعه به کار بریم؟ آیا تنها خانم‌ها باید حجاب داشته باشند؟ پس آقایان چی؟ اشتباه است كه فكر كنيم مسأله‌ي حجاب صرفا مسأله‌اي است مخصوص خانم‌ها. جالب است كه در معرفت قرآني نيز زماني كه حضرت حق درباره‌ي رفتارهاي اجتماعي و نوع برخورد دو جنس مرد و زن در جامعه صحبت به ميان آورد اول توصيه‌ي به مردان كرده و به آنها گوشزد مي‌كند كه مراقب «چشم»‌هاي خود باشند:

«قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ» (سوره‌ي نور/ 30)

در كتاب كافى در شأن نزول نخستين آيه از آيات فوق از امام باقر (عليه السلام ) چنين نقل شده است كه جوانى از انصار در مسير خود با زنى روبرو شد - و در آن روز زنان مقنعه خود را در پشت گوشها قرار مى دادند - (و طبعا گردن و مقدارى از سينه آنها نمايان مى شد) چهره آن زن نظر آن جوان را به خود جلب كرد و چشم خود را به او دوخت هنگامى كه زن گذشت جوان همچنان با چشمان خود او را بدرقه مى كرد در حالى كه راه خود را ادامه مى داد تا اينكه وارد كوچه تنگى شد و باز همچنان به پشت سر خود نگاه مى كرد ناگهان صورتش به ديوار خورد و تيزى استخوان يا قطعه شيشه اى كه در ديوار بود صورتش را شكافت! هنگامى كه زن گذشت جوان به خود آمد و ديد خون از صورتش جارى است و به لباس و سينه اش ‍ريخته! (سخت ناراحت شد) با خود گفت به خدا سوگند من خدمت پيامبر مى روم و اين ماجرا را بازگو مى كنم، هنگامى كه چشم رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) به او افتاد فرمود چه شده است؟ و جوان ماجرا را نقل كرد. در اين هنگام جبرئيل، پيك وحى خدا نازل شد و آيه فوق را آورد: قل للمؤ منين يغضوا من ابصارهم…

بنابراين این نکته ضروری است که بدانیم مبحث حجاب اساسا ورای موضوعات مانتو و چادر است. تكرار مي‌كنم پوشش درست و اسلامی اگر چه امری است ممدوح و دارای برکات فراوان فردی و اجتماعی و البته لازم، اما تنها یکی از جوانب حجاب را شامل می‌شود. در حالي‌كه ما بحث حجاب را می‌توانیم در حوزه‌های مختلفی بررسی کنیم. مثلا چرا همان طور كه گفته شد هیچ کس صحبت از «حجاب چشم»، «حجاب گوش»، «حجاب زبان»، «حجاب رفتارهای اجتماعی» و... نمی کند؟ آیا چشم و گوش و زبان و... نیاز به حجاب ندارند؟ آیا رفتارها و  عملکردهای ما نیازمند داشتن حجاب نیستند؟ چشم هم باید حجاب داشته باشد و بیاموزد که به هر چیزی نگاه نکند. چنان‌چه ديديد قرآن كريم براي ورود به مسأله‌ي حجاب از همين حجاب چشم آغاز مي‌كند. و کذا گوش و زبان که بايد عادت کنند هر چیزی را نشنوند و نگویند. رفتارهای اجتماعی هم باید در برخورد با نامحرمان دارای حجاب باشد. چه در محیط دانشگاه و چه در محیط کار. خب چرا کسی به این مسائل توجه نمی‌کند؟ چرا کسی به این موضوعات توجه نمي‌كند؟

از طرف ديگر مسأله‌ي حجاب، عجین شده با مسأله‌ی دیگری است به نام «حیا». شايد بتوان گفت حیا «سطح درونی» حجاب است. در حقیقت حیا آن خصیصه‌ی درونی است که منجر به حجاب در «سطح بیرونی» می‌شود. بنابراین حجاب را باید در هر دو سطح درونی و بیرونی مورد بررسی قرار داد. مادامی که نتوانیم «حیا» را در سطح فردی و اجتماعی نهادینه کنیم مطمئن باشید مسأله‌ی حجاب حل نخواهد شد. تمدن ایرانی- اسلامی بر خلاف تمدن غربی که بر اساس «بی حیایی» و «اباحه گری» بنا نهاده شده بر محور «حیا» است. در طول تاريخ چند هزار ساله‌ي اين كشور، همواره يكي از خصوصيات تمدني آن موضوعي به نام «حيا» بوده است. و خدا نیاورد روزی را که «حیا» از این ملک رخت بربندد. و اتفاقا کار فرهنگی درباره‌ی حجاب دقیقا از همین جا باید شروع شود. ما بايد مردان و زناني تربيت كنيم كه داراي حيا باشند. حياي فردي و اجتماعي. وقتي حيا از جامعه‌اي رفت، همه چيز تبديل به امر مباح شده و هزينه‌ي گناه در جامعه پايين مي‌آيد. اين خود مساله‌ي مهمي است كه انشاءالله در روزهاي بعد از آن سخن خواهيم گفت.

محمد پورغلامي