راهنمای تشخیص افتراقی علائم، مکمل‌ها، داروهای ضدویروس و نقش داروساز

هشدار: این مطلب جایگزین تشخیص یا درمان پزشک نیست. علائم بیماری‌های تنفسی می‌توانند شبیه هم باشند و فقط بر اساس نشانه‌ها نمی‌توان با قطعیت نوع عفونت را مشخص کرد. اگر علائم شدید دارید، حالتان سریع بدتر می‌شود یا یکی از علائم هشدار را می‌بینید، فوراً به پزشک یا مرکز درمانی مراجعه کنید.

آنفلوآنزا، سرماخوردگی و کووید-۱۹ همگی می‌توانند علائمی مانند سرفه، گلودرد، خستگی و تب ایجاد کنند؛ بنابراین از روی علائم به‌تنهایی نمی‌توان با اطمینان گفت فرد به کدام بیماری مبتلا شده است. آزمایش و ارزیابی پزشک، به‌ویژه در افراد پرخطر، می‌تواند به تشخیص و انتخاب درمان مناسب کمک کند.

به‌طور کلی:

•    به گزارش بولتن نیوز ،    سرماخوردگی معمولاً تدریجی شروع می‌شود و آبریزش یا گرفتگی بینی، عطسه و گلودرد در آن برجسته‌تر است. تب، اگر وجود داشته باشد، اغلب خفیف است.

•       آنفلوآنزا معمولاً ناگهانی‌تر شروع می‌شود و تب، لرز، بدن‌درد، سردرد، خستگی شدید و سرفه خشک در آن شایع‌تر است؛ اما همه افراد تب ندارند.

•       کووید-۱۹ می‌تواند از علائم خفیف شبیه سرماخوردگی تا بیماری شدید متغیر باشد. گلودرد، سرفه، تب، خستگی، بدن‌درد، سردرد، آبریزش بینی، تهوع یا اسهال ممکن است دیده شود. تغییر یا از دست دادن حس بویایی و چشایی نیز ممکن است رخ دهد، اما نبودن این علامت کووید-۱۹ را رد نمی‌کند.

این تفاوت‌ها فقط راهنمای کلی هستند و تشخیص قطعی ایجاد نمی‌کنند. اگر احتمال تماس با فرد بیمار وجود داشته است، علائم شدید هستند یا فرد در گروه پرخطر قرار دارد، درباره آزمایش و درمان با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

اگر واکسن در دسترس نیست، برای کاهش خطر ابتلا و انتقال بیماری:

•    از افراد بیمار فاصله بگیرید و هنگام بیماری تماس خود را با دیگران، به‌ویژه سالمندان و افراد دارای بیماری زمینه‌ای، کم کنید.

•    در محیط‌های شلوغ یا کم‌تهویه ماسک بزنید و فضا را تهویه کنید.

•    دست‌ها را مرتب بشویید و با دست نشسته به چشم، بینی و دهان دست نزنید.

•    هنگام سرفه یا عطسه، دهان و بینی را با دستمال یا قسمت داخلی آرنج بپوشانید.

•    داروهای بیماری‌های زمینه‌ای را منظم مصرف کنید.

•    اگر واکسن در دسترس است، درباره دریافت آن با پزشک یا مرکز بهداشت مشورت کنید.

هیچ مکملی جای واکسن، اقدامات پیشگیرانه، آزمایش یا ارزیابی پزشکی را نمی‌گیرد. مکمل‌ها بیشتر برای اصلاح کمبودهای تغذیه‌ای کاربرد دارند و به‌طور قطعی از آنفلوآنزا، سرماخوردگی یا کووید-۱۹ پیشگیری نمی‌کنند.

تفاوت احتمالی علائم؛ بدون خودتشخیصی

جدول زیر فقط برای درک کلی الگوهای شایع است و نمی‌تواند جایگزین آزمایش یا نظر پزشک شود:

هیچ علامت منفردی به‌تنهایی آنفلوآنزا یا کووید-۱۹ را ثابت یا رد نمی‌کند. برای نمونه، نداشتن تب به معنی نداشتن آنفلوآنزا یا کووید-۱۹ نیست و وجود آبریزش بینی نیز فقط به معنی سرماخوردگی نیست.

مکمل‌ها؛ مصرف هدفمند، نه خودسرانه

مصرف دوزهای بالای ویتامین‌ها در افراد سالم لزوماً از عفونت‌های تنفسی جلوگیری نمی‌کند. انتخاب مکمل باید بر اساس نیاز واقعی، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی باشد.

•       ویتامین D: برای عملکرد طبیعی بدن و سیستم ایمنی لازم است، اما شواهد نشان نمی‌دهد که مصرف آن در همه افراد به‌طور قطعی از عفونت‌های تنفسی پیشگیری کند. بررسی بزرگی در سال ۲۰۲۵ نیز کاهش مشخصی در خطر کلی عفونت‌های حاد تنفسی نشان نداد. در صورت احتمال کمبود، درباره آزمایش و مصرف مکمل با پزشک یا داروساز مشورت کنید و از دوزهای بسیار بالا خودسرانه استفاده نکنید. (PubMed)

•       ویتامین C: در افراد سالم احتمال ابتلا به سرماخوردگی را به‌طور قابل‌توجهی کم نمی‌کند، اما ممکن است در برخی افراد شدت یا مدت علائم را کمی کاهش دهد. (PubMed)

•       روی: به‌طور قابل‌اعتماد از سرماخوردگی پیشگیری نمی‌کند، اما برخی فرآورده‌های خوراکی آن در روزهای نخست سرماخوردگی ممکن است مدت علائم را کوتاه‌تر کنند. روی درمان آنفلوآنزا یا کووید-۱۹ نیست. مصرف زیاد یا طولانی‌مدت می‌تواند باعث تهوع، ناراحتی معده و کمبود مس شود؛ فرآورده‌های داخل بینی حاوی روی نیز به دلیل احتمال آسیب به حس بویایی توصیه نمی‌شوند. (Cochrane)

داروهای ضدویروس و افراد پرخطر

داروهایی مانند اوسلتامیویر و بالوکساویر در شرایط خاص برای درمان آنفلوآنزا یا پیشگیری پس از تماس نزدیک با فرد مبتلا استفاده می‌شوند. این داروها برای همه مناسب نیستند و باید با نظر پزشک یا داروساز مصرف شوند. (CDC)

برای کووید-۱۹ نیز برخی داروهای ضدویروس برای افراد واجد شرایط، به‌ویژه افراد پرخطر، وجود دارد؛ اما انتخاب دارو به زمان شروع علائم، سن، بیماری‌های زمینه‌ای، عملکرد کلیه و کبد و تداخل‌های دارویی بستگی دارد. بنابراین افراد پرخطر باید در روزهای نخست بیماری برای ارزیابی درمان اقدام کنند و خودسرانه داروی ضدویروس مصرف نکنند.

افراد زیر در صورت شروع علائم شبیه آنفلوآنزا یا کووید-۱۹، یا تماس نزدیک با فرد مبتلا، باید سریع‌تر مشورت کنند:

•       سالمندان

•       زنان باردار

•       کودکان کم‌سن

•       افراد مبتلا به بیماری قلبی، ریوی، دیابت یا سایر بیماری‌های مزمن مهم

•       افراد دارای ضعف سیستم ایمنی

در افراد پرخطر، درمان ضدویروسی آنفلوآنزا هرچه زودتر آغاز شود معمولاً مؤثرتر است و در بسیاری از موارد شروع آن طی ۴۸ ساعت نخست اهمیت دارد؛ بااین‌حال، پس از این زمان نیز ممکن است فرد پرخطر به درمان نیاز داشته باشد. (CDC)

مصرف ایمن داروهای بدون نسخه

استراحت و نوشیدن مایعات می‌تواند به کاهش علائم کمک کند. برای جلوگیری از مصرف بیش از حد دارو:

•       چند داروی ترکیبی سرماخوردگی را هم‌زمان مصرف نکنید، مگر اینکه ترکیبات آن‌ها را بررسی کرده باشید.

•       برخی داروهای ترکیبی حاوی استامینوفن هستند؛ مصرف هم‌زمان آن‌ها با استامینوفن جداگانه می‌تواند به کبد آسیب بزند.

•       در صورت فشار خون بالا، بیماری قلبی، کلیوی یا کبدی، آب سیاه چشم، بزرگی پروستات، بارداری یا شیردهی، پیش از مصرف داروهای بدون نسخه با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

•       نام همه داروها و مکمل‌های مصرفی خود را اعلام کنید.

•       برای تشخیص آنفلوآنزا یا کووید-۱۹، فقط به رنگ ترشحات بینی، شدت سرفه یا وجود تب تکیه نکنید.

داروساز می‌تواند ترکیبات تکراری، تداخل‌های دارویی و داروهای نامناسب برای بیماری‌های زمینه‌ای را شناسایی کند و افراد پرخطر را برای بررسی آزمایش، درمان یا پیشگیری ضدویروسی ارجاع دهد.

آنتی‌بیوتیک برای عفونت ویروسی نیست

بیشتر سرماخوردگی‌ها و بسیاری از عفونت‌های تنفسی ویروسی هستند. تب، گلودرد، سرفه یا آبریزش بینی به‌تنهایی به معنی نیاز به آنتی‌بیوتیک نیست.

مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک می‌تواند باعث اسهال، حساسیت دارویی و مقاومت میکروبی شود. آنتی‌بیوتیک را فقط طبق تجویز پزشک مصرف کنید و داروی باقی‌مانده از بیماری قبلی را برای بیماری جدید به کار نبرید.

پیام مهم

اگر واکسن در دسترس نیست، بر تهویه مناسب، شستن دست‌ها، ماسک در محیط‌های پرخطر و کاهش تماس با افراد بیمار تمرکز کنید. مکمل‌ها را با دوز بالا و خودسرانه مصرف نکنید و برای عفونت‌های ویروسی آنتی‌بیوتیک نگیرید.

علائم سرماخوردگی، آنفلوآنزا و کووید-۱۹ می‌توانند روی هم بیفتند. شروع ناگهانی تب و بدن‌درد بیشتر با آنفلوآنزا دیده می‌شود، آبریزش و عطسه بیشتر با سرماخوردگی دیده می‌شود و کووید-۱۹ می‌تواند ترکیبی از این علائم یا علائم گوارشی و تغییر بویایی و چشایی ایجاد کند؛ اما هیچ‌کدام از این الگوها قطعی نیستند.

برای علائم خفیف، استراحت، مایعات و مصرف درست داروهای بدون نسخه ممکن است کافی باشد؛ اما افراد پرخطر یا کسانی که علائم مشکوک به آنفلوآنزا یا کووید-۱۹ دارند باید هرچه زودتر درباره آزمایش و درمان ضدویروسی مشورت کنند.

چک‌لیست کوتاه

اقدامات ضروری

•       ☐ شستن مرتب دست‌ها

•       ☐ تهویه خانه و محل کار

•       ☐ استفاده از ماسک در محیط‌های شلوغ یا کم‌تهویه

•       ☐ پرهیز از تماس نزدیک با فرد بیمار

•       ☐ مصرف نکردن خودسرانه آنتی‌بیوتیک

•       ☐ بررسی ترکیبات داروهای سرماخوردگی

•       ☐ جلوگیری از مصرف تکراری استامینوفن

•       ☐ مشورت درباره مکمل‌ها، به‌ویژه در صورت احتمال کمبود

•       ☐ در صورت امکان، انجام آزمایش طبق توصیه پزشک، به‌خصوص برای افراد پرخطر

•       ☐ مشورت سریع افراد پرخطر هنگام شروع علائم یا پس از تماس نزدیک

•       ☐ تکیه نکردن بر علائم برای تشخیص قطعی نوع عفونت

علائم هشدار

در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، سریعاً با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:

•       تنگی نفس یا سختی در نفس کشیدن

•       درد یا فشار در قفسه سینه

•       کبودی لب‌ها یا صورت

•       گیجی، خواب‌آلودگی غیرعادی یا کاهش سطح هوشیاری

•       ضعف شدید یا ناتوانی در راه رفتن

•       کم‌آبی بدن، ادرار بسیار کم یا ناتوانی در نوشیدن مایعات

•       تب یا سرفه‌ای که بهتر شده و دوباره شدیدتر شده است

•       تب بالا یا مداوم

•       بدتر شدن سریع علائم

•       هر علامت نگران‌کننده در نوزادان، سالمندان، زنان باردار یا افراد دارای بیماری زمینه‌ای

تحلیل و نگارش خانم دکتر فائزه حسینی فانی