به گزارش بولتن نیوز، آسیب به آثار تاریخی ایران در جریان حملات نظامی آمریکا و اسرائیل، یکی از ابعاد کمتر بررسی‌شده خسارت‌های جنگ است؛ خسارتی که برخلاف تخریب بسیاری از ساختمان‌های معمولی، جبران کامل آن همیشه امکان‌پذیر نیست.
ساختمان اداری را می‌توان دوباره ساخت، تجهیزات آسیب‌دیده را می‌توان جایگزین کرد و زیرساخت‌های تخریب‌شده را می‌توان با سرمایه‌گذاری احیا کرد؛ اما یک بنای تاریخی، تنها مجموعه‌ای از آجر، سنگ و گچ نیست.
هر اثر تاریخی بخشی از هویت فرهنگی، هنر معماری، دانش گذشتگان و حافظه جمعی ملت ایران را در خود جای داده است.
تخریب یک بخش اصیل از بنای تاریخی ممکن است آسیبی ایجاد کند که حتی با دقیق‌ترین عملیات مرمت نیز به‌طور کامل جبران نشود.
از همین رو، حفاظت از میراث فرهنگی آسیب‌دیده نباید صرفاً یک موضوع اداری یا عمرانی تلقی شود؛ بلکه مسئله‌ای ملی است.
۱۴۹ اثر تاریخی آسیب دیدند؛ از کاخ گلستان تا بناهای تاریخی اصفهان
بر اساس گزارش‌های رسمی منتشرشده، دست‌کم ۱۴۹ اثر تاریخی و فرهنگی کشور در جریان جنگ دچار آسیب شده‌اند.
در میان این آثار، بناهای شاخص، موزه‌ها، مجموعه‌های تاریخی و آثاری قرار دارند که برخی از آنها در فهرست میراث جهانی نیز ثبت شده‌اند.
کاخ گلستان، مجموعه سعدآباد، موزه آبگینه و تعدادی از بناهای تاریخی اصفهان از جمله آثاری هستند که نام آنها در گزارش‌های مربوط به خسارت‌های جنگ مطرح شده است.
در اصفهان نیز مجموعه‌هایی مانند چهلستون، عمارت رکیب‌خانه و جبه‌خانه با آسیب‌هایی مواجه شده‌اند.
ابعاد خسارت در آثار مختلف یکسان نیست. برخی بناها نیازمند تعمیرات محدود، تثبیت اضطراری یا تعویض بخش‌های آسیب‌دیده بوده‌اند و برخی دیگر به مطالعات و عملیات تخصصی گسترده‌تری نیاز دارند.
بنابراین نمی‌توان همه ۱۴۹ اثر را در یک وضعیت یکسان قرار داد.
اما همین تفاوت، ضرورت انتشار فهرست دقیق آثار و وضعیت مرمت هر یک را افزایش می‌دهد.
خسارت ۷٫۵ همتی چگونه از ۱۰ همت عبور کرد؟
در گزارش‌های اولیه، میزان خسارت واردشده به آثار تاریخی کشور حدود ۷ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان برآورد شده بود.
اما سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، در اظهارات منتشرشده در ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که با تجدید برآوردها و افزایش هزینه‌ها، میزان خسارت به بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان رسیده است.
این افزایش، پرسش‌های مهمی ایجاد می‌کند.
چه میزان از افزایش برآورد خسارت ناشی از شناسایی آسیب‌های جدید بوده است؟
چه سهمی به افزایش قیمت مصالح، تجهیزات و خدمات تخصصی مرمت مربوط می‌شود؟
آیا تأخیر در انجام عملیات مرمت اساسی نیز می‌تواند موجب افزایش هزینه‌های نهایی شود؟
پاسخ به این پرسش‌ها اهمیت دارد؛ زیرا در بعضی آثار تاریخی، نفوذ رطوبت، تغییرات دما، لرزش‌ها و فرسایش طبیعی ممکن است آسیب‌های اولیه را تشدید کند.
البته برای نسبت دادن افزایش خسارت به تأخیر در مرمت، باید گزارش کارشناسی هر اثر بررسی شود.
موضوع مهم این است که هزینه حفاظت از میراث تاریخی ممکن است با گذشت زمان افزایش یابد؛ درحالی‌که بخش‌هایی از اصالت تاریخی آثار، حتی با صرف هزینه‌های سنگین نیز قابل بازگشت نباشد.
۲۰۰ میلیارد تومان هزینه اضطراری؛ تکلیف مرمت اساسی چیست؟
هادی جعفری‌نژاد، مشاور وزیر و مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و بودجه وزارت میراث فرهنگی، پیش‌تر از هزینه‌کرد حدود ۲۰۰ میلیارد تومان برای اقدامات اضطراری مربوط به آثار آسیب‌دیده خبر داده بود.
وی همچنین اعلام کرده بود که مرمت اساسی این آثار به تأمین اعتبارات ویژه، تثبیت شرایط و فراهم شدن امکان اجرای عملیات تخصصی وابسته است.
این توضیحات نشان می‌دهد باید میان حفاظت اضطراری و مرمت اساسی تفاوت قائل شد.
حفاظت اضطراری معمولاً با هدف جلوگیری از گسترش آسیب، ایمن‌سازی و تثبیت بخش‌های آسیب‌دیده انجام می‌شود.
اما مرمت اساسی ممکن است نیازمند مطالعات معماری، بررسی مصالح تاریخی، مستندسازی، آزمایش‌های تخصصی و حضور استادکاران باتجربه باشد.
در تیرماه نیز معاون میراث فرهنگی از تکمیل مرمت یا حفاظت اضطراری ۱۰ اثر و انجام عملیات در ۲۱ مجموعه دیگر خبر داده بود.
این ارقام مربوط به همان مقطع است و وضعیت نهایی آثار در آبان‌ماه را نشان نمی‌دهد.
اکنون انتظار می‌رود وزارت میراث فرهنگی گزارش تازه‌ای ارائه کند و مشخص سازد چه تعداد اثر از مرحله حفاظت اضطراری عبور کرده‌اند و مرمت اساسی آنها در چه مرحله‌ای قرار دارد.
آیا بودجه معمول وزارتخانه برای چنین خسارتی کافی است؟
بر اساس توضیحات مسئولان وزارت میراث فرهنگی، اعتبارات هزینه‌ای این وزارتخانه در بودجه سال ۱۴۰۵ حدود ۳٫۲ همت و اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای نیز حدود ۳٫۲ همت اعلام شده است.
باید توجه داشت که اعتبارات هزینه‌ای عمدتاً برای پرداخت حقوق و هزینه‌های جاری مصرف می‌شود و اعتبارات عمرانی نیز صرفاً به آثار آسیب‌دیده جنگ اختصاص ندارد.
بنابراین مقایسه مستقیم کل بودجه وزارتخانه با میزان خسارت، تصویر دقیقی از منابع قابل استفاده برای بازسازی ارائه نمی‌دهد.
بااین‌حال، وقتی برآورد خسارت آثار تاریخی از ۱۰ همت فراتر می‌رود، ضرورت بررسی تأمین اعتبار ویژه کاملاً روشن است.
آیا دولت ردیف مشخصی برای مرمت آثار تاریخی آسیب‌دیده پیش‌بینی کرده است؟
چه میزان از منابع مورد نیاز تصویب شده و چه مقدار تخصیص یافته است؟
آیا امکان استفاده از ظرفیت مسئولیت اجتماعی شرکت‌های بزرگ، کمک‌های مردمی و مشارکت ایرانیان خارج از کشور فراهم شده است؟
و مهم‌تر از همه، چه سازوکاری برای نظارت بر هزینه‌کرد این منابع وجود دارد؟
میراث فرهنگی فقط مسئولیت یک وزارتخانه نیست
حفاظت از آثار تاریخی ایران را نمی‌توان صرفاً بر عهده وزارت میراث فرهنگی گذاشت.
سازمان برنامه و بودجه در تأمین منابع، دولت در تعیین اولویت‌ها، دستگاه‌های اجرایی در همکاری‌های تخصصی و نهادهای مرتبط در حفاظت از بناها مسئولیت‌هایی دارند.
همچنین ظرفیت شرکت‌های بزرگ اقتصادی کشور برای مشارکت در مرمت آثار تاریخی قابل بررسی است.
البته چنین مشارکتی باید در چارچوب ضوابط شفاف، زیر نظر متخصصان مرمت و بدون دخالت غیرکارشناسی در اصالت بناها انجام شود.
استفاده از منابع مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها می‌تواند بخشی از نیاز مالی را تأمین کند، اما جایگزین مسئولیت اصلی دولت در حفاظت از میراث ملی نیست.
در این میان، ضروری است اولویت‌بندی آثار بر اساس میزان خطر، ارزش تاریخی، شدت آسیب و فوریت مداخله انجام شود؛ نه صرفاً شهرت بنا یا میزان توجه رسانه‌ها.
پنج پرسش از وزیر میراث فرهنگی و سازمان برنامه و بودجه
اکنون انتظار می‌رود مسئولان مربوط به چند پرسش مشخص پاسخ دهند.
اول: از مجموع ۱۴۹ اثر تاریخی آسیب‌دیده، مرمت اساسی چند اثر به پایان رسیده و چند اثر همچنان در مرحله حفاظت اضطراری، مطالعه یا انتظار برای تأمین اعتبار قرار دارند؟
دوم: برآورد جدید خسارت‌ها دقیقاً چه میزان است و افزایش رقم اولیه ۷٫۵ همتی به بیش از ۱۰ همت بر چه مبنایی محاسبه شده است؟
سوم: چه میزان اعتبار ویژه برای مرمت آثار آسیب‌دیده تصویب، تخصیص و هزینه شده است و سهم هر استان چقدر بوده است؟
چهارم: کدام آثار در معرض خطر تشدید آسیب قرار دارند و برای حفاظت از آنها چه اقدامات فوری انجام شده است؟
پنجم: آیا برنامه زمان‌بندی مشخصی برای مرمت اساسی آثار، همراه با انتشار گزارش پیشرفت و هزینه‌کرد اعتبارات وجود دارد؟
پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند زمینه نظارت عمومی و مشارکت کارشناسان و دوستداران میراث فرهنگی را فراهم کند.
یک پیشنهاد ملی؛ شناسنامه بازسازی برای هر اثر تاریخی
یکی از اقدامات مؤثر می‌تواند ایجاد سامانه عمومی اطلاع‌رسانی درباره وضعیت آثار تاریخی آسیب‌دیده باشد.
در این سامانه، برای هر اثر تاریخی اطلاعاتی مانند محل قرارگیری، نوع آسیب، وضعیت حفاظت اضطراری، اعتبار مورد نیاز، منابع تخصیص‌یافته و درصد پیشرفت مرمت منتشر شود.
همچنین ارائه تصاویر مستند از مراحل مرمت می‌تواند به افزایش اعتماد عمومی و جلب مشارکت متخصصان کمک کند.
البته اطلاعاتی که انتشار آنها ممکن است امنیت آثار یا مجموعه‌های تاریخی را به خطر بیندازد، باید با ملاحظات حفاظتی مدیریت شود.
چنین اقدامی می‌تواند پرونده بازسازی میراث فرهنگی را از مجموعه‌ای از وعده‌ها و گزارش‌های پراکنده به برنامه‌ای قابل ارزیابی تبدیل کند.
از اصفهان تا تهران؛ حفاظت از میراث ایران یک مطالبه ملی است
میراث تاریخی ایران متعلق به یک دولت، یک وزارتخانه یا یک نسل نیست.
این آثار حاصل قرن‌ها تلاش هنرمندان، معماران، صنعتگران و مردمانی است که هویت فرهنگی این سرزمین را شکل داده‌اند.
از بناهای تاریخی اصفهان تا مجموعه‌های فرهنگی تهران و آثار ارزشمند دیگر استان‌ها، هر اثر بخشی از تاریخ مشترک ایرانیان را روایت می‌کند.
در شرایطی که کشور با هزینه‌های سنگین اقتصادی و عمرانی مواجه است، طبیعی است که دولت با محدودیت منابع روبه‌رو باشد.
اما محدودیت منابع نباید موجب شود حفاظت از آثار در معرض خطر، بدون اولویت‌بندی و برنامه روشن باقی بماند.
ضروری است میان اقدامات فوری حفاظتی، مرمت‌های ضروری و پروژه‌های بلندمدت احیا تفکیک صورت گیرد تا منابع موجود بیشترین اثر را در جلوگیری از خسارت‌های جبران‌ناپذیر داشته باشند.
سخن پایانی؛ تاریخ ایران را نباید به انتظار بودجه گذاشت
آسیب به ۱۴۹ اثر تاریخی، صرفاً یک آمار فرهنگی نیست؛ هشداری درباره ضرورت حفاظت از بخشی از حافظه ملی ایران است.
افزایش برآورد خسارت‌ها به بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان نیز نشان می‌دهد ابعاد مالی این پرونده قابل توجه است.
بااین‌حال، ارزش واقعی میراث تاریخی را نمی‌توان تنها با ارقام بودجه‌ای سنجید.
مرمت یک اثر تاریخی ممکن است ظاهر بنا را احیا کند، اما همیشه نمی‌تواند تمام اصالت ازدست‌رفته آن را بازگرداند.
ازاین‌رو، انتظار می‌رود وزارت میراث فرهنگی و سازمان برنامه و بودجه، گزارش روشنی از وضعیت کنونی آثار، منابع تأمین‌شده و برنامه مرمت ارائه دهند.
مطالبه امروز، اعلام یک وعده تازه نیست؛ انتشار کارنامه‌ای روشن از اقدامات انجام‌شده و برنامه‌ای مشخص برای نجات آثار باقی‌مانده است.
ساختمان را می‌توان دوباره ساخت، اما تاریخ ایران را نمی‌توان دوباره آفرید. اجازه ندهیم میراث چندصدساله این سرزمین، در انتظار تخصیص اعتبار و تصمیمات اداری، آسیب بیشتری ببیند.
شما می توانید مطالب و تصاویر خود را به آدرس زیر ارسال فرمایید.
bultannews@gmail.com