اینجا تهران است یا لندن؟ / روایت «فتح سنگر به سنگر» بی‌حجابی زیر لوای «هنر»

گروه فرهنگی: جشنواره فیلم کوتاه، قرار بود ویترین خلاقیت و استعداد جوانان این مرز و بوم باشد؛ اما در سال‌های اخیر، این رویداد فرهنگی به یکی از میدان‌های اصلی «هنجارشکنی» و «عادی‌سازی بی‌حجابی» تبدیل شده است. از اختتامیه جنجالی «نهال» تا حواشی چهل و سومین جشنواره فیلم کوتاه تهران، آنچه بیش از خودِ فیلم‌ها به چشم می‌آید، تلاش سازمان‌یافته برای تبدیل «بی‌حجابی» به یک «ارزش» و «امتیاز» در فضای هنری کشور است.

به گزارش بولتن نیوزاختتامیه بیست‌ویکمین جشنواره فیلم کوتاه «نهال» (زیرمجموعه دانشگاه هنر و تحت نظارت وزارت علوم) به صحنه‌ای برای به چالش کشیدن قانون و ضوابط رسمی کشور تبدیل شد. بر اساس گزارش‌ها، تعدادی از برگزیدگان این جشنواره به دلیل عدم رعایت حجاب شرعی و قانونی، اجازه حضور روی صحنه برای دریافت جایزه خود را نیافتند. این تصمیم که صرفاً در راستای اجرای قانون و آیین‌نامه‌های مصوب بود، با واکنش غیرحرفه‌ای یکی از داوران – آزاده صمدی – مواجه شد. او با «تدبیر»ی عجیب، سایر داوران را به پایین سن فراخواند تا جایزه را به‌صورت خصوصی به فرد بی‌حجاب تحویل دهند؛ اقدامی که به‌صراحت «عدول آشکار از قواعد» و «تلاش برای عادی‌سازی قانون‌گریزی» توصیف شد.

روزنامه جوان در تحلیل این اتفاق، آن را ادامه «فتح سنگر به سنگر» جریان برانداز دانست و نوشت: «برگزاری جشن‌های خصوصی... با حضور پررنگ برخی سلبریتی‌های بدون حجاب همان فاز تازه‌ای است که برای لایه‌های زیرین فتنه سال ۱۴۰۱ تعریف و طراحی کرده‌اند». این تحلیل به‌درستی نشان می‌دهد که ماجرا فراتر از یک «رفتار شخصی» است؛ این یک «پروژه» است.

چهل و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران نیز از این آسیب مصون نماند. خبرگزاری تسنیم در گزارش خود با عنوان «روز دوم فیلم کوتاه ۴۳؛ رعایت حجاب فقط در ورودی‌های کاخ جشنواره!» نوشت: «به محض ورود به محوطه بیرونی پردیس سینمایی ملت، یکی از مواردی که در چشم می‌زند، وضع نابه‌هنجار حجاب و پوشش حاضران است». نکته تأسف‌بارتر اینجاست که این وضعیت در فضای داخلی جشنواره نیز ادامه می‌یابد و «هیچ منعی از سوی دست‌اندرکاران اعمال نشده و نمی‌شود». گویی مسئولان برگزاری، «درب ورودی» را مرز پایان مسئولیت خود می‌دانند و پس از عبور از آن، «الزام و اجرای قوانین» را رها می‌کنند.

سینماپرس نیز در گزارشی هشداردهنده اعلام کرد که در روزهای پایانی جشنواره، «ابعاد عادی‌سازی از ناهنجاری‌های بصری» از سطح «بی‌حجابی» فراتر رفته و به «عادی‌سازی از عریان‌نمایی در محیط اختصاصی و تحت کنترل جشنواره» رسیده است. این یعنی «پروژه» به مرحله جدیدی وارد شده است.

در برابر این هنجارشکنی‌ها، برخی آن را نشانه «شجاعت» و «جسارت هنری» جلوه دهند. اما همایون اسعدیان، مدیرعامل خانه سینما و از داوران جشنواره فیلم کوتاه تهران، به‌درستی این ادعا را رد می‌کند: «عبور از خط قرمزها برای عده‌ای فضیلت شده، درحالی‌که بزرگان سینما هیچ‌گاه از خط قرمزها عبور نکردند... اصغر فرهادی، کیارستمی و فیلمسازان بزرگ اتفاقاً هیچ‌گاه از خط قرمزها عبور نکرده‌اند، بلکه نگاه انسانی جذابی داشته‌اند». بهروز شعیبی، دبیر جشنواره فیلم کوتاه تهران نیز سال گذشته تأکید کرده بود که «فیلم بی‌حجاب ساختن را شجاعت نمی‌داند».

نکته قابل تأمل اینجاست که در جشنواره‌های معتبر جهانی مانند کن، برلین و اسکار نیز «شیوه‌نامه‌های پوشش» برای شرکت‌کنندگان تعیین می‌کنند و «کسانی که از این شیوه‌نامه تخطی کنند حق حضور در جشنواره را ندارند». پس ادعای «هنر فراتر از قانون» نه‌تنها با موازین داخلی، بلکه با رویه جهانی نیز در تضاد است.

آنچه در جشنواره‌های فیلم کوتاه «نهال» و «تهران» رخ داد، یک «حادثه» نبود؛ یک «روند» بود. روندی که در آن، «بی‌حجابی» از یک «تخلف» به یک «مطالبه» و از یک «مطالبه» به یک «ارزش» تبدیل می‌شود. این روند، دقیقاً همان «فتح سنگر به سنگر» است که روزنامه جوان هشدار داده بود. سنگر اول، «اختتامیه» بود؛ سنگر بعدی، «ورودی جشنواره»؛ و سنگر بعدی، «صحنه جشنواره» است. اگر این روند متوقف نشود، باید منتظر روزی باشیم که در جشنواره‌های رسمی کشورمان، «حجاب» نه یک «قانون»، بلکه یک «استثنا» باشد.