جنگ شناختی، سلاحی که قبل از موشک‌ها ذهن‌ها را فتح می‌کند

گروه فرهنگی: تغییرات فرهنگی معمولاً با یک فرمان یا قانون آغاز نمی‌شوند؛ با تصویر، تکرار و تغییر معناها آغاز می‌شوند. آنچه امروز به نام «سبک زندگی غربی» یا حتی «طبیعت زن» معرفی می‌شود، در خود غرب نیز همیشه امری طبیعی و پذیرفته‌شده نبوده است. تصاویر و واکنش‌های سال ۱۹۶۴ به لباس‌های بالاتنه باز نشان می‌دهد که عریانی، یک‌شبه از ذات انسان بیرون نیامده؛ بلکه ابتدا در ذهن جامعه عادی‌سازی و سپس ارزش‌گذاری شده است.

به گزارش بولتن نیوز، در ادبیات تحلیلی امروز، از «جنگ شناختی» به عنوان سلاحی یاد می‌شود که می‌تواند از سلاح هسته‌ای، موشکی و حتی اهمیت راهبردی تنگه هرمز اثرگذارتر باشد. این جنگ، نه با انفجار، بلکه با تغییر ذهن‌ها، معناها و ارزش‌ها عمل می‌کند. میدان اصلی آن نیز فرهنگ، رسانه، تبلیغات و شبکه‌های اجتماعی است.

نمونه‌ای تاریخی از این فرایند، واکنش زنان اروپایی در سال ۱۹۶۴ به لباس‌هایی است که بالاتنه باز داشتند. این واکنش نشان می‌دهد که در خود غرب نیز چنین پوششی زمانی خلاف حیا و شأن اجتماعی زن تلقی می‌شد. یعنی عریانی و بی‌حجابی، امری طبیعی و ازلی نبوده است؛ بلکه باید ابتدا در ذهن جامعه عادی‌سازی می‌شد و سپس برای آن ارزش‌گذاری جدید ساخته می‌شد.

مهندسی فرهنگی دقیقاً همین‌جاست. یک ضدارزش را نمی‌توان یک‌دفعه به جامعه تحمیل کرد. ابتدا قبح آن شکسته می‌شود، سپس تکرار می‌شود، بعد برایش تصویری مدرن، شیک، جذاب و به‌روز ساخته می‌شود و در نهایت کار به جایی می‌رسد که پوشیده‌ها باید از خودشان دفاع کنند.

این تغییر معمولاً با یک فرمان اتفاق نمی‌افتد؛ با فیلم و سریال، سلبریتی، تبلیغات، شبکه‌های اجتماعی و تکرار تصاویر رخ می‌دهد. امروز یک هنجارشکنی متفاوت معرفی می‌شود، فردا طبیعی می‌شود و پس‌فردا کسی که به آن اعتراض کند، عقب‌مانده نامیده می‌شود.

نگرانی درباره جامعه ایران نیز همین‌جاست. مسیری که در غرب طی چند دهه طی شد، در جامعه ما با سرعتی بسیار بیشتر در حال طی شدن است. در این مسیر، برای تغییر لباس یک جامعه ابتدا باید معنای حیا، زیبایی، آزادی و منزلت را در ذهن آن جامعه تغییر داد. وقتی تعریف‌ها عوض شد، رفتارها هم عوض می‌شوند؛ بدون اینکه بسیاری حتی متوجه شوند چه کسی و از چه مسیری ذائقه‌شان را تغییر داده است.

خطر اصلی این است که در جنگ شناختی فرهنگی، جامعه ممکن است دیر متوجه تغییر شود. زمانی که تصاویر، تکرار و روایت‌های رسانه‌ای جای معناهای اصیل را بگیرند، مقاومت در برابر هنجارشکنی سخت‌تر و هزینه‌مندتر می‌شود. از این رو، شناخت سازوکار این جنگ و توجه به نقش رسانه، تصویر و تکرار در تغییر ارزش‌ها، ضرورتی انکارناپذیر است.