سکولاریسم گزینشی در باکو؛ اگر روسری ممنوع است، تکلیف «کیپا» چیست؟

گروه فرهنگی: مصوبه تازه هیئت وزیران جمهوری آذربایجان درباره لباس دانش‌آموزان، بار دیگر مسئله برخورد با دختران محجبه را به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز این کشور تبدیل کرده است؛ تصمیمی که بدون نام بردن صریح از «حجاب»، استفاده از پوششی را که با «اصل سکولاریسم» در آموزش عمومی ناسازگار تشخیص داده شود، ممنوع می‌کند. همزمان جمال دمیرتاش، روزنامه‌نگار ترکیه‌ای، با طرح یک سؤال صریح از باکو پرسیده است: اگر این محدودیت به نام سکولاریسم اعمال می‌شود، آیا همین معیار درباره نمادهای مذهبی سایر ادیان نیز اجرا خواهد شد؟ 

از یک «لباس فرم» تا مسئله آزادی مذهبی

به گزارش بولتن نیوز، هیئت وزیران جمهوری آذربایجان در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ مقررات لباس مدارس دولتی را اصلاح کرد. در متن رسمی آمده است که استفاده از عناصری که یکپارچگی لباس فرم را برهم بزند یا با اصل سکولار بودن آموزش عمومی سازگار نباشد، مجاز نیست. والدین نیز موظف شده‌اند رعایت مقررات پوشش از سوی فرزندانشان را تضمین کنند و رسیدگی به موارد اجرای این مقررات به شورای آموزشی مدرسه سپرده شده است. 

نکته مهم اینجاست: در متن مصوبه نامی از «حجاب» نیامده است. بنابراین ادعای وجود یک «قانون صریح منع حجاب» دقیق نیست؛ اما گزارش‌های رسانه‌ای از برخورد با دانش‌آموزان محجبه و جلوگیری از حضور آنان در برخی مدارس، این پرسش را ایجاد کرده که عبارت کلی «ناسازگار با سکولاریسم» در عمل چگونه تفسیر خواهد شد. JAMnews نیز گزارش داده است که چنین مواردی پیش از مصوبه جدید هم مطرح بوده است. 

سؤال تند روزنامه‌نگار ترک از باکو

در همین فضا، جمال دمیرتاش در مطلبی که تصویر آن منتشر شده، با انتقاد شدید از این روند پرسیده است:

آیا در جمهوری آذربایجان مدارس یهودی وجود دارد؟ و اگر وجود دارد، آیا دانش‌آموزان یهودی نیز از استفاده از «کیپا» منع می‌شوند؟

این پرسش، فارغ از ادبیات تند نویسنده، یک مسئله روشن را پیش روی دولت باکو قرار می‌دهد: اگر مبنا صرفاً سکولاریسم و یکسان بودن لباس مدارس است، قاعده باید برای همه نمادهای مذهبی به یک شکل تعریف و اجرا شود؛ و اگر استثنایی وجود دارد، معیار حقوقی آن باید شفاف اعلام شود.

تناقضی که باکو باید درباره آن توضیح دهد

ماجرا فقط روسری نیست؛ مسئله مهم‌تر، حق آموزش، آزادی وجدان و یکسان بودن اجرای قانون است.

گزارش‌های پیشین نیز از موارد جلوگیری از ورود دختران محجبه به مدارس حکایت داشته‌اند. در ماه آوریل، JAMnews با استناد به قانون اساسی جمهوری آذربایجان یادآور شده بود که ماده ۴۲ حق آموزش و ماده ۴۸ آزادی وجدان را تضمین می‌کند و از همین منظر، محروم کردن دانش‌آموز از آموزش به دلیل پوشش مذهبی می‌تواند محل مناقشه جدی حقوقی باشد. 

بنابراین دولت باکو اکنون با چند سؤال مشخص روبه‌روست: آیا روسری اسلامی عملاً مصداق پوشش «ناسازگار با سکولاریسم» تلقی خواهد شد؟ آیا همین ضابطه درباره نمادهای آشکار سایر ادیان نیز اجرا می‌شود؟ و مهم‌تر از همه، آیا اختلاف درباره پوشش می‌تواند به محروم شدن یک دختر از حق تحصیل منجر شود؟

باکو باید شفاف پاسخ دهد

بحث بر سر انتخاب میان «آموزش سکولار» و «آموزش دینی» نیست. یک نظام آموزشی می‌تواند سکولار باشد و در عین حال درباره آزادی‌های فردی و مذهبی شهروندان ضوابط روشن، عمومی و غیرتبعیض‌آمیز داشته باشد.

مصوبه‌ای که مفهوم «ناسازگاری با سکولاریسم» را بدون نام بردن از مصادیق مشخص وارد مقررات مدارس می‌کند، در صورت اجرای متفاوت درباره گروه‌های مذهبی، طبیعتاً با پرسش درباره رفتار دوگانه روبه‌رو خواهد شد.

و درست همین‌جاست که سؤال دمیرتاش اهمیت پیدا می‌کند:

اگر حجاب دختر مسلمان با لباس مدرسه ناسازگار است، آیا همین قاعده برای کیپا و دیگر نمادهای مذهبی نیز وجود دارد؟

پاسخ روشن و مستند باکو به همین سؤال می‌تواند مشخص کند که ماجرا واقعاً اجرای یک قاعده عمومی درباره لباس مدارس است یا محدودیتی که در عمل بیش از همه متوجه دختران مسلمان محجبه شده است.