در نوشتار فقهی هفته قبل به محرمها و نامحرمان اشاره شد. یک دسته از محارم بر انسان، محارم رضاعی است. یعنی محارمی که با شیر خوردن به انسان محرم میشوند. سوال اصلی این است که آیا هر شیر دادنی باعث محرمیت میشود یا شرایط مخصوصی برای آن وجود دارد؟ در یادداشت این هفته به شرایط شرعی شیر دادن که موجب محرمیت میشود خواهیم پرداخت. * شرایط شرعی محرمیت از راه شیر خوردن بطور کلی شیرخوردنی که علت محرمیت است نُه شرط دارد که به آنها اشاره می کنیم: شرط اول: بچه شیر را مستقیما از پستان بمکد، پس اگر شیر را با لیوان یا با شیشه شیر به بچه بخورانند، نتیجه ندارد و آن بچه به کسی محرم نمیشود. شرط دوم: شیر باید خالص باشد و با چیز دیگری مانند خون مخلوط نشده باشد. شرط سوم: بچه به واسطه مرض یا هر علت دیگر، شیر را قى نکند و اگر قى کند بنا بر احتیاط واجب کسانى که به واسطه شیر خوردن به آن بچه محرم مىشوند، باید با او ازدواج نکنند و نگاه محرمانه هم به او ننمایند. (البته اگر قی کند میتوان مقدار شیر خوردنی را که باعث محرمیت است از نو شروع کنند.) شرط چهارم: شیر زنی که شیر میدهد باید از ولادت فرزند باشد، بنابراین اگر بدون ولادت فرزند، شیر در بدن خانمی تولید شود یا با داروها و هورمونها شیر پیدا کند، آن شیر، بچه را به کسی محرم نمیکند. شرط پنجم: شیر آن زن از آبستنی حرام نباشد، پس اگر زنی (العیاذ بالله) از زنا بچه دار شود، شیر آن زایمان هیچ کس را به کسی دیگر محرم نمیکند. البته اگر بعد از خشک شدن این شیر از حرام، همین زن ازدواج شرعی بکند و بچه دار شود، شیر او باعث محرمیت است. شرط ششم: شیر زن باید از آبستنی از یک شوهر باشد. پس اگر زن شیردهى را طلاق دهند، بعد شوهر دیگرى کند و از شوهر دوم هم آبستن شود و تا موقع وضع حمل، شیرى که از شوهر اوّل داشته باقى باشد و مثلًا هشت دفعه پیش از زاییدن از شیر مربوط به آبستنی از شوهر اول و هفت دفعه بعد از زاییدن از شیر آبستنی مربوط به شوهر دوم به بچهاى شیر بدهد، آن بچه به کسى محرم نمىشود. شرط هفتم: بچه، شیر زن زنده را بخورد، پس اگر از پستان زنى که مرده است شیر بخورد باعث محرم شدن کسی به دیگری نمیشود. شرط هشتم: دو سال قمری بچه تمام نشده باشد، در غیر اینصورت محرمیت حاصل نمیشود. حتی اگر مقداری قبل از دو سال قمری و مقداری بعد از دو سال قمری شیر بخورد، به کسی محرم نمیشود. شرط نهم: مقدار شیری که نوزاد میخورد باید با یکی از این سه معیار هماهنگ باشد. (به توضیحات مهمی که بعد از ذکر این سه معیار میآید توجه شود). 1. با رعایت تمام شرایط هشتگانه بالا نوزاد پانزده مرتبه شیر کامل بخورد تا سیر شود. 2.با رعایت موارد هشتگانه بالا، یک شبانه روز شیر بخورد و در هر بار کاملا سیر شود. 3.با رعایت هشت شرط بالا مقدارى شیر به او بدهند که بگویند از آن شیر استخوانش محکم شده و گوشت در بدنش روییده است. نکته مهم: برخی از مراجع و از جمله حضرت امام راحل (قدس الله نفسه) عقیده دارند که اگر ده مرتبه هم به نوزاد شیر دهند، احتیاط مستحبّ آن است کسانى که بواسطه شیر خوردن به او محرم مىشوند، با او ازدواج نکنند و نگاه محرمانه هم به او ننمایند. این به این معنی است که در نظر ایشان محرمیت حاصل نشده، اما رعایت احتیاط خوب است. (دقت شود که در این مساله (شرط نهم) سه معیار ذکر شد و حداقل یکی از این سه معیار برای محرمیت کافی است.) توضیح شرط نهم: باید بچه در بین یک شبانه روز غذا یا شیر کسی دیگر را نخورد ولى اگر کمى غذا یا آب یا داروی مختصری بخورد که نگویند در میان شیر خوردن، غذا هم خورده اشکال ندارد. و نیز باید پانزده مرتبه را از شیر یک زن بخورد و در بین پانزده مرتبه شیر زن دیگر را نخورد. در هر دفعه از این پانزده مرتبه باید بدون فاصله شیر بخورد، به این معنا که به طور عادی شیر بخورد تا سیر شود و نباید پستان را از دهان او بیرون بکشند تا بین شیر خوردن فاصله بیفتد، بلکه خود نوزاد باید سیر شود و پستان را رها کند، ولى اگر در بین شیر خوردن نفس تازه کند، یا کمى صبر کند بطوریکه از اولى که پستان در دهان مىگیرد تا وقتى سیر مىشود، یک دفعه حساب شود اشکال ندارد. از سوی دیگر در این مدت هر وقت که گرسنه باشد باید به او شیر دهد تا محرمیت حاصل شود. *ثابت شدن محرمیت از راه شیر خوردن محرمیت از راه شیر دادن با دو راه ثابت میشود: الف: خبر دادن عدّهاى که انسان از گفته آنان یقین پیدا کند. مثلا مادر و پدر انسان بگویند که فرزندشان از فلان خانم شیر کامل خورده است؛ که به صورت عادی برای انسان اطمینان آور است. ب: شهادت دو مرد عادل یا چهار زن که عادل باشند، ولى باید شرایط شیر دادن را هم بگویند، مثلًا بگویند ما دیدهایم که فلان بچه، بیست و چهار ساعت از پستان فلان زن شیر خورده و چیزى هم در بین نخورده یا پانزده بار شیر خورده یا به قدری شیر خورده که استخوانش از آن شیر محکم شده است. البته اگر معلوم باشد که شرایط را میدانند و در کیفیت شیر خوردن بچه هم اختلاف نظر ندارند لازم نیست شرایط را به زبان آوردند. *شک در محرمیت از راه شیر اگر شک کنند بچه به مقدارى که علت محرم شدن است شیر خورده یا نه، یا گمان داشته باشند که به آن مقدار شیر خورده بچه به کسى محرم نمىشود و از لحاظ ازدواج مانعی در بین نیست و باید حجاب را هم رعایت کنند، ولى بهتر آن است که احتیاط کنند، به این معنی که محارم رضاعی با او ازدواج نکنند و از طرف دیگر مسائل حجاب را بین خود رعایت کنند. *مطالبی درباره شیر دادن به کودکان شیر مادر بهترین شیر برای کودک است که علاوه از فایدههایی که برای جسم کودک دارد، باعث بهتر شدن رابطه عاطفی بین کودک و مادر میشود. خوب است مادران بچه را دو سال تمام شیر دهند. البته بیشتر یا کمتر شدن از این مدت اشکال ندارد، هرچند توصیه شده که بیش از دو سال شیر ندهند. برای شیر دادن بچه بهتر از هر کس مادر اوست، اما اگر به علتی میخواهند برای بچهای دایه بگیرند تا او را شیر دهد، بهتر است دایهای بگیرند که شیعه دوازده امامى و داراى عقل و عفت و صورت نیکو باشد و مکروه است کم عقل یا غیر دوازده امامى یا بد صورت، یا بد خلق، یا زنازاده باشد و نیز مکروه است دایهاى بگیرند که شیرش از آبستنی حرام باشد. چنانکه در نوشتار پیشین هم اشاره شد، مستحبّ است از زنها جلوگیرى کنند که هر بچهاى را شیر ندهند زیرا ممکن است فراموش شود که به چه کسانى شیر دادهاند و بعداً دو نفر محرم با یکدیگر ازدواج نمایند. شیر دادن حق مادر است و اگر مادری برای شیردادن بچهاش از شوهر مزد بخواهد و مزدی که طلب میکند بیش از مزد دایه نیست نباید بچه را برای شیر دادن به دیگری سپرد؛ اما اگر بیش از دایه مزد بخواهد، پدر میتواند بچه را به دایه بسپارد. نویسنده: حجتالاسلام مرتضی کیوانی