تقلیل گرایی در مواجهه با مفاهیم و فقدان نگاه شبکه ای

گروه سیاسی- محسن جبارنژاد: اخیرا و در پی مطرح شدن دوگانه انگاری میان مواسات و عدالت، بحث های له و علیه زیادی در جامعه مطرح شد. عده ای جانب عدالت را گرفتند و عده ای جانب مواسات را. یک عده بر این باوراند که مواسات وظیفه مردم است نه حکومت و عدالتخواهی را پررنگ میکنند. عده دیگر مواسات را مهم تر تلقی کرده و دوران عدالتخواهی را تمام شده میدانند. عجالتا عرض کنم که هر دو عده تلقی اشتباهی از مساله دارند که در ادامه چرایی آن را از منظر فلسفه سیاسی اسلامی و با ارایه برخی مستندات در آرای حکمای مسلمان توضیح خواهم داد.

به گزارش بولتن نیوز، تلقی برخی این است که حکمای مسلمان، مفاهیمی نظیرِ مواسات، دوستی، محبت، جود و تفضل را به لحاظ ارزش شناختی برتر از محبت پنداشته اند؛ در حالی که این تصور کاملا خطاست. حکمای ما نظیر فارابی، ابن مسکویه، خواجه نصیر و ملاصدرا، همه این مفاهیم را بر مبنای عدالت توضیح میدهند و هیچ یک از مفاهیم پیش گفته را در فرض فقدان عدالت قابل تحقق نمی بینند؛ به عنوان مثال آنجا که خواجه نصیر تفضُّل را از عدالت بالاتر میبیند، آن از این جهت که مبالغه در عدالت است، برتر از عدالت میداند نه از آن جهت که خارج از عدالت است. پس پایه و مبنای اصلی همان عدالت است یا به تعبیر ابن مسکویه، تفضل خارج از شرط عدالت نیست، بلکه همان عدالت است همراه احتیاط در آن. پس این دوگانه انگاری میان مواسات و عدالت و یکی را بر سر دیگری کوفتن از اساس پنداری ناصواب است.

اخیرا توسط یکی از خطبای بنام عنوان شد که در ابتدای تشکیل مدینه النبی، مومنان دچار آزمون مواسات شدند. این گزاره درست است. اما گفتن این که دوران عدالتخواهی تمام شده، سخنی سطحی است. یک سوال: نقش عنصر مواسات در "شکل گیری" و "ایجاد" جامعه و دولت در زمان استقرار پیامبر در مدینه، غیر قابل انکار است. اما سوال این است که آیا "بقا" و "دوام" چنین جامعه ای صرفا با مواسات ممکن است؟ فارابی یک قاعده کلی و دقیق در اینجا بیان میکند که پاسخی به این دوگانه انگاری های سطحی است

فارابی در فصول منتزعه نسبت دقیقی میان محبت( که از مفاهیم نزدیک به مواسات و جود و ایثار و همدلی است) و عدالت برقرار میکند. او اینچنین عنوان میدارد که مدینه با محبت( و مواسات) شکل میگیرد اما با عدالت است که نظام مدینه بقا پیدا میکند. فارابی در اینجا از عباراتی استفاده میکند که حقیقتا جزو شاهکارهای اوست: "و تتماسک و تبقی محفوظه بالعدل و افاعیل العدل". خیلی عبارات فارابی، دقیق است. او میگوید اگر بخواهیم محبت و مواسات در جامعه، محفوظ بماند و بقا و دوام پیدا کند، این مهم، با عدل ممکن میشود. یعنی در فرض فقدان عدالت، محبت و مواسات و جود و ایثار هم "ناپایدار" و "مقطعی" است

از آن طرف کسانی هم که پتک عدالت را بر سر محبت و مواسات و جود میکوبند، پنداری غلط از نسبت میان مواسات و عدالت دارند. گاهی اینچنین عنوان میکنند که وظیفه عدالت، متوجه حکومت است و وظیفه مواسات متوجه فضای عمومی و مردم است. این هم نادرست است. ابن مسکویه در تهذیب الاخلاق تصریح میکند که وظیفه امام و نبی در جامعه، محافظت از نهاد انس در جامعه است. نبی و رییس اول هم در نگاه حکمای مسلمان صرفا یک مرشد معنوی نیست، بلکه زعیم جامعه و حاکم سیاسی است و با توجه به این تلقی از امام و نبی، گسترش دوستی و محبت و مواسات از وظایف قطعی حکومت است. ما همانگونه که نیاز به نهادهایی برای تامین عدالت داریم چه بسا به نهادهایی برای تامین مواسات و محبت هم نیازمند باشیم

حرف آخر اینکه تقابل مواسات و عدالت و فروکاستن یکی به نفع دیگری نادرست است. فقدان نگاه منظومه ای و سیستماتیک به آموزه های اسلامی و ندیدن مفاهیم و فضائلی نظیر عدالت و مواسات در "شبکه" خیرات و فضائل اسلامی، باعث میشود دچار تقلیل گرایی و یا دوگانه انگاری های کاذب در مواجهه با مفاهیم شویم.