در حاشیه بازدید یک مقام دفتر بازرسی گمرک ایران از قم؛ بازرسی در میدان نبرد یا مدیریت در سایه خودنمایی؟

خبر کوتاه منتشرشده از گمرک قم حکایت از آن دارد که فرزانه جعفری، مشاور رئیس کل و رئیس ارزیابی عملکرد و رسیدگی به شکایات دفتر بازرسی و مدیریت عملکرد گمرک ایران، به همراه هیئتی از این دفتر، از اداره کل گمرک قم بازدید به عمل آورده است. در این بازدید، جعفری ضمن حضور در بخشهای واردات و مسافری، از نزدیک شاهد تشریفات گمرکی و پاسخگویی در سامانه فواد ۱۲۸ قرار گرفت و اسفندیار دریکوندی، مدیر کل گمرک قم نیز گزارشی از روند تسریع در امور و جلب رضایت مراجعین ارائه کرد. اما این تصویر رسمی و آراسته از نظارت، در پس پرده چندین پرسش اساسی را بیپاسخ میگذارد.

نخستین پرسش بنیادین به جایگاه حقوقی و حدود اختیارات فرد بازدیدکننده بازمیگردد. بر اساس چارت تشکیلاتی گمرک جمهوری اسلامی ایران، دفتر بازرسی، ارزیابی عملکرد و رسیدگی به شکایات، یک واحد ستادی است که مأموریت اصلی آن، رسیدگی به تخلفات اداری، بررسی شکایات مردمی از طریق سامانههایی نظیر فواد و ارزیابی عملکرد کارکنان درون سازمانی است.

اینکه مشاور رئیس کل در قامت یک بازرس عملیاتی به گمرکات استانی سرکشی کرده و در جریان جزئیات تشریفات فنی واردات و مسافری قرار میگیرد، از منظر تفکیک وظایف حاکمیتی و ستادی با چالش جدی مواجه است. نظارت فنی و اجرایی بر روند ترخیص کالا و نحوه اعمال قانون امور گمرکی اساساً در حوزه اختیارات معاونت فنی و امور گمرکی و یا نهایتاً بازرسان تخصصی گمرک ایران است.

هنگامی که یک مقام مسئول رسیدگی به شکایات، خود به میدان ارزیابی میدانی عملیات گام میگذارد، این همپوشانی غیرتخصصی نه تنها کمکی به ارتقای سلامت اداری نمیکند، بلکه میتواند به تداخل دستورالعملها و ایجاد موازیکاری در سیستم نظارتی منجر شود. آیا این فرد به دنبال تطبیق پروندهها با قوانین واردات است یا صرفاً رصد فضای روانی ارباب رجوع؟ جایگاه حقوقی ایشان، سرکشی مستقیم از انبارها و سالنهای مسافری را توجیه نمیکند و این شیوه مدیریتی بیشتر به بازدیدهای تشریفاتی شباهت دارد تا یک نظارت ساختاریافته حقوقی.

دومین نقد اما معطوف به زمانشناسی این اقدام در شرایط خطیر کنونی کشور است. ایران در وضعیت جنگی قرار دارد و مهمترین وظیفه گمرک در چنین برههای، تسریع فوقالعاده در ترخیص کالاهای اساسی، مواد اولیه تولید و نهادههای حیاتی است. اکنون پرسش آن است که این سفر استانی و بازدیدهای ساعتی در گمرک قم، دقیقاً در خدمت کدام اولویت راهبردی قرار داشته است؟ آیا گزارشی از سوی مدیران استانی مبنی بر رسوب کالا یا نارضایتی حاد به دفتر مرکزی واصل شده بود که نیاز به دخالت مستقیم مشاور رئیس کل را ایجاب میکرد؟ یا آنکه این بازدید نیز در ادامه سنت رایج «سرکشیهای متعدد برای اثبات کارآمدی» صورت گرفته است؟

در شرایطی که فشارهای لجستیکی ناشی از تحریم، نفس ترخیصچیها را بند آورده و کشور با دقیقه‌ها برای تأمین دارو و غله درگیر است، اختصاص زمان و انرژی یک تیم ستادی به بازدید از گمرکی که فاقد بحران ترخیصی فوری است، این گمانه را تقویت میکند که دستگاههای نظارتی به جای اصلاح فرآیندهای چابک در میدان نبرد اقتصادی، درگیر نمایش «ما هم داریم کاری انجام میدهیم» شده‌اند. اگر این بازدید به قصد نظارت بر ترخیص سریع بود، خروجی آن باید دستورالعملی فوری برای رفع موانع گمرکات قم میبود، نه صرفاً یک گزارش خبری از نحوه پاسخگویی سامانه تلفنی.

در نهایت، آنچه از این رویداد برمیآید، یک تناقض مدیریتی است: نماینده دفتر رسیدگی به شکایات، به جای تمرکز بر دریافت و تحلیل شکایات پنهان از درون اتاق شیشهای ستاد، به میدان اجرا آمده تا شاید چهرهای پاسخگو از خود به نمایش بگذارد. در کشوری که درگیر جنگ تمام عیار است، گمرک به جای صحنه خودنمایی‌های ستادی، نیازمند سکوت و سرعت در خط مقدم است.